بسیاری از افراد برای محافظت از مغز در برابر زوال عقل و بیماری آلزایمر به مصرف مکمل‌های امگا۳، از جمله روغن ماهی یا مکمل‌های تهیه‌شده از جلبک، روی می‌آورند. با این حال، نتایج یک کارآزمایی بالینی جدید نشان می‌دهد که این مکمل‌ها، دست‌کم به‌تنهایی، نمی‌توانند حافظه را تقویت یا روند افت شناختی و کاهش حجم سلول‌های مغزی را متوقف کنند.

این پژوهش که نتایج آن در مجله علمی «ئی‌بیومدیسن»‌ (‌eBioMedicine‌) منتشر شده است، نشان می‌دهد حتی زمانی که سطح امگا۳ در مغز شرکت‌کنندگان به طور قابل توجهی افزایش یافت، هیچ بهبود معناداری در عملکرد شناختی یا حافظه مشاهده نشد.

دکتر حسین یاسین، استاد عصب‌شناسی دانشکده پزشکی کِک در لس‌آنجلس و نویسنده ارشد این پژوهش، گفت: «مکمل‌های امگا‌۳ نمی‌توانند به‌تنهایی ابزار قدرتمندی برای محافظت از مغز باشند.» او که مدیریت مرکز سلامت مغز کک را نیز برعهده دارد، افزود: «حتی زمانی که سطح بالای امگا۳ را در مغز افراد گروه درمان مشاهده کردیم، هیچ بهبود قابل توجهی در عملکرد شناختی ایجاد نشده بود.»

چه چیزی واقعا به سلامت مغز کمک می‌کند؟

به گفته یاسین، سلامت مغز حاصل مجموعه‌ای از عوامل در سبک زندگی است و نمی‌توان تصور کرد که یک مکمل به‌تنهایی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. او توصیه می‌کند افراد در کنار دریافت امگا۳ از منابع غذایی طبیعی، بر عواملی مانند فعالیت بدنی منظم، خواب باکیفیت، کنترل استرس و پیروی از رژیم غذایی گیاه‌محور تمرکز کنند.

یاسین توضیح داد: «در کشورهای حوزه مدیترانه، بالا بودن سطح امگا۳ یکی از نشانه‌های محکم عملکرد شناختی مطلوب است، اما مردم این منطقه قرص و مکمل امگا۳ مصرف نمی‌کنند.»

او افزود: «آنها ماهی‌های چرب می‌خورند، ورزش می‌کنند، روابط اجتماعی فعال و معمولا استرس کمتر و زندگی آرام‌تری دارند.» به گفته این پژوهشگر، امگا۳ زمانی می‌تواند به بهترین شکل از مغز حمایت کند که در بستر یک سبک زندگی سالم قرار گیرد.

او گفت: «در چنین شرایطی امگا۳ واقعا به مغز کمک می‌کند. اما یافته‌های مطالعه ما نشان می‌دهد که اگر فردی رژیم غذایی سرشار از فست‌فود داشته باشد، ورزش نکند و پیوسته تحت فشار و استرس باشد، افزایش سطح امگا۳ در مغز تفاوت چندانی ایجاد نخواهد کرد.»

زمان بازنگری در نگاه به مکمل‌ها فرارسیده است؟

دکتر ریچارد آیزاکسون، پژوهشگر پیشگیری از آلزایمر و مدیر تحقیقات موسسه بیماری‌های نورودژنراتیو (بیماری‌های تحلیل‌برنده سیستم عصبی) فلوریدا که در این پژوهش مشارکت نداشت، معتقد است نتایج این مطالعه می‌تواند به اصلاح برداشت عمومی درباره مکمل‌های امگا۳ کمک کند.

او گفت: «امگا۳ برای سلامت مغز کاملا ضروری است، به‌ویژه برای افرادی که ژن اِی‌پی‌او‌ئی‌۴ (‌APOE4‌) دارند، ژنی که خطر ابتلا به بیماری آلزایمر را افزایش می‌دهد.» با این حال، آیزاکسون تاکید کرد: «این مطالعه نشان می‌دهد که امگا۳ در افرادی که هنوز سلامت عمومی خود را بهبود نداده‌اند، آن‌گونه که انتظار می‌رود عمل نمی‌کند.»

چرا امگا۳ اهمیت دارد؟

سی‌ان‌ان می‌نویسد که اسیدهای چرب امگا۳ از جمله مواد مغذی ضروری برای بقای انسان و سایر حیوانات هستند. بدن انسان قادر به تولید این اسیدهای چرب نیست و باید آنها را از طریق غذا دریافت کند. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که امگا۳ می‌تواند به کاهش فشار خون، افزایش کلسترول مفید، حفظ سلامت سلول‌ها و کاهش خطر ابتلا به برخی بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلبی، زوال عقل و آلزایمر کمک کند. نقش این اسیدهای چرب در سلامت مغز به‌ویژه قابل توجه است. 

حدود ۶۰ درصد مغز انسان از چربی تشکیل شده و کارشناسان برآورد می‌کنند که نزدیک به ۳۵ درصد این چربی‌ها از نوع امگا۳ هستند.

منابع غذایی اصلی امگا۳ عبارت‌اند از:

ماهی سالمون

شاه‌ماهی

ماهی تن

ساردین

گردو

دانه چیا

دانه کتان

با این حال، بسیاری از افراد به اندازه کافی از این مواد غذایی مصرف نمی‌کنند و به همین دلیل استفاده از مکمل‌های امگا۳ طی سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته است.

تفاوت انواع امگا۳

مکمل‌های روغن ماهی معمولا دو نوع اصلی امگا۳ دارند:

اسید ایکوزاپنتانوئیک یا ئی‌پی‌اِی (EPA) که نقش مهمی در کاهش التهاب و حمایت از سلامت قلب دارد.

اسید دوکوزاهگزانوئیک یا دی‌اچ‌اِی (DHA) که یکی از اجزای اصلی ساختار مغز، چشم و سیستم عصبی مرکزی است.

در مقابل، مکمل‌های گیاهی و وگان نیز که از روغن جلبک دریایی تهیه می‌شوند می‌توانند حاوی ئی‌پی‌اِی و دی‌اچ‌اِی باشند.

نوع سوم امگا۳ یعنی اسید آلفا لینولنیک یا اِی‌ال‌اِی(ALA)، در موادی مانند بذر کتان، چیا و کنف یافت می‌شود. این ترکیب علاوه بر نقش آنتی‌اکسیدانی، در تبدیل غذا به انرژی نیز نقش دارد و برای سلامت قلب مفید است. بر اساس داده‌های کلینیک کلیولند، مصرف روزانه هر گرم اِی‌ال‌اِی خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی را حدود ۱۰ درصد کاهش می‌دهد.

مزیت منابع طبیعی در مقایسه با مکمل‌ها چیست؟

گردو یکی از غنی‌ترین منابع طبیعی اِی‌ال‌اِی است. تنها حدود ۱۴ نیمه گردو، معادل یک اونس، نزدیک به ۲.۵ گرم اِی‌ال‌اِی دارد؛ رقمی که تقریبا دو برابر میزان توصیه‌شده روزانه است. اما مزیت گردو فقط به امگا۳ محدود نمی‌شود. این ماده غذایی همچنین حاوی منیزیم، منگنز، مس، ویتامین ب۶ و طیف گسترده‌ای از ریزمغذی‌های مفید دیگر است.

متخصصان می‌گویند همین ویژگی یکی از تفاوت‌های اساسی میان غذاهای کامل طبیعی و مکمل‌هاست، زیرا غذاهای طبیعی مجموعه‌ای از مواد مغذی را به‌طور همزمان به بدن می‌رسانند. برای مثال، ماهی سالمون آزاد‌ (غیرپرورشی) علاوه بر امگا۳، حاوی پروتئین، ویتامین‌های آ، دی و ب۱۲ و مواد معدنی مهمی مانند سلنیوم و پتاسیم است. یاسین در این باره می‌گوید: «وقتی امگا۳ را از طریق خوردن ماهی دریافت می‌کنید، فقط یک ماده مغذی واحد به بدن نمی‌رسانید، بلکه مجموعه‌ای از مواد مفید موجود در خود ماهی را نیز دریافت می‌کنید.»

قطره‌ای در اقیانوس؛ وقتی یک مکمل به‌تنهایی کافی نیست

نتایج این پژوهش از یک کارآزمایی بالینی تصادفی، دوسوکور و کنترل‌شده با دارونما به دست آمده که معتبرترین استاندارد در تحقیقات پزشکی است. در این مطالعه ۳۶۵ فرد ۵۵ تا ۸۰ ساله که به زوال عقل مبتلا نبودند شرکت کردند. افرادی که سطح اسیدهای چرب امگا۳ بدنشان پایین بود و دست‌کم با یکی از عامل خطر زوال عقل، مانند چاقی، کم‌تحرکی، فشار خون بالا یا کلسترول بالا، مواجه بودند.

نزدیک به نیمی از شرکت‌کنندگان نیز دست‌کم حامل یک نسخه از ژن اِی‌پی‌او‌ئی‌۴ بودند که خطر ابتلا به بیماری آلزایمر را افزایش می‌دهد. پژوهشگران بر این باورند که این افراد ممکن است بیش از دیگران از مصرف امگا ۳ بهره‌مند شوند، چراکه مغز آنها در پردازش چربی‌ها با دشواری بیشتری روبه‌رو است.

شرکت‌کنندگان به دو گروه تقسیم شدند. گروه نخست به مدت ۲۴ ماه، روزانه یک مکمل جلبکی حاوی دوز بالای اسید چرب دوکوزاهگزانوئیک اسید دریافت کردند و گروه دوم در همین مدت دارونما مصرف کرد. هر دو گروه همچنین مکمل ویتامین‌های گروه ب دریافت می‌کردند. در طول مطالعه، شرکت‌کنندگان چندین بار تحت تصویربرداری مغزی، آزمایش خون و آزمون‌های سنجش حافظه و عملکرد شناختی قرار گرفتند.

نتایج نشان داد سطح امگا۳ در گلبول‌های قرمز افرادی که مکمل دریافت کرده بودند از ۴.۹ درصد به ۱۱ درصد افزایش یافته است. همچنین میزان اسید چرب دوکوزاهگزانوئیک اسید در مایع مغزی نخاعی که اطراف مغز را احاطه می‌کند، پس از شش ماه به‌طور میانگین ۱۷ درصد افزایش داشت. همین الگو در میان افرادی که حامل ژن پرخطر آلزایمر بودند نیز مشاهده شد.

این یافته‌ها نشان می‌داد که امگا۳ به مقصد خود، یعنی مغز، رسیده است. با این حال، پژوهشگران هیچ نشانه‌ای از بهبود حافظه، عملکرد شناختی یا حفظ بهتر ساختار مغز پیدا نکردند. بررسی‌ها همچنین نشان داد اندازه هیپوکامپ، بخشی از مغز که نقش مهمی در حافظه و یادگیری دارد، در افرادی که مکمل مصرف می‌کردند تفاوتی با گروه دارونما نداشت. دکتر حسین یاسین گفت: «در عمل، هیچ تفاوت واقعی میان افرادی که مکمل امگا۳ دریافت می‌کردند و کسانی که دارونما مصرف می‌کردند مشاهده نشد.»

چرا مکمل‌ها موثر نبودند؟

دکتر ریچارد آیزاکسون معتقد است نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که مصرف مکمل امگا۳ در افرادی که ورزش نمی‌کنند، رژیم غذایی سرشار از غذاهای فوق‌فراوری‌شده دارند و با اضافه وزن یا بیماری‌های مزمن مواجه‌اند، مانند «قطره‌ای در اقیانوس» است.

او گفت: «همیشه به بیمارانم می‌گویم اگر فردی حامل گونه ژنتیکی مرتبط با آلزایمر باشد اما از سلامت عمومی خوبی برخوردار باشد، حتی در صورت پایین بودن سطح امگا۳ خونش، همچنان می‌تواند با مصرف ماهی‌های چرب دو بار در هفته و استفاده از یک مکمل امگا۳ باکیفیت، از مغز خود در برابر آلزایمر و زوال عقل محافظت کند.»  او در پایان تاکید کرد: «اما اگر فردی سبک زندگی ناسالمی مشابه شرکت‌کنندگان این مطالعه داشته باشد، مکمل امگا۳ به‌تنهایی کارساز نخواهد بود.»