آثار فرهنگی و تاریخی ایران که طی دهههای گذشته با تهدیدهایی چون نگهداری نامناسب، تخریب عمدی، قاچاق و مرمتهای غیراصولی روبرو بودند، در ماه پایانی سال ۱۴۰۴، با یک تهدید تازه و کمسابقه مواجه شدند: حملات هوایی.
در جریان حملات هوایی ۴۰ روزه ائتلاف آمریکا و اسرائیل به ایران، نهتنها تعدادی از زیرساختهای نظامی و شهری از بین رفتند که به بخش قابلتوجهی از میراث تاریخی و فرهنگی ایران نیز آسیب جدی وارد شد. چنانچه بر اساس گزارشهای اولیه، دهها بنای تاریخی در نقاط مختلف ایران، از مجموعههای ثبت جهانی تا بناهای محلی، بر اثر اصابت مستقیم یا موج انفجار خسارت دیدهاند.
به گفته سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، حدود ۱۴۰ اثر تاریخی در ۲۰ استان ایران آسیب دیدهاند و براورد اولیه خسارت به حدود ۷.۵ هزار میلیارد تومان میرسد. در این میان، استان تهران با ۶۳ اثر و استان اصفهان با ۲۳ اثر، بیشترین میزان خسارت را در این زمینه متحمل شدند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بخش عمده آسیبها در تهران به دو موج اصلی حملات هوایی بازمیگردد: نخست حملات ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ در محدوده مرکز شهر و میدان ارگ و حملات ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ در مناطق شمالی، بهویژه حوالی مجموعه سعدآباد.
در این حملات تعداد زیادی از بناهای تاریخی آسیب دیدند، از جمله کاخ گلستان (ثبت جهانی یونسکو)، مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد (با آسیب به ساختمانها و ۱۴ موزه از جمله کاخ سبز دفتر کار رضا شاه)، مجموعه سلطنتآباد در پاسداران، ساختمان قدیم مجلس شورای اسلامی (کاخ سنا)، دانشگاه جنگ در میدان حر (باغشاه)، عمارت کلاهفرنگی عشرتآباد در میدان سپاه، عمارت کلاهفرنگی زندان قصر در خیابان شریعتی، برج آزادی (شهیاد)، فرهنگسرای نگارستان (موزه سابق قرآن)، مدرسه ابومسلم در میدان منیریه، ساختمان دادسرای عمومی و انقلاب تهران در محدوده ارگ تاریخی تهران، ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی در میدان بهارستان (کاخ سنا)، مسجد اردبیلیها در محدوده حریم سنگلج، کاخ فرحآباد (دوشانتپه) در بزرگراه یاسینی، عمارت قصر یاقوت، عمارت منظریه در اردوگاه باهنر، آسیاب کهک در مرزداران، حسینیه ارشاد در خیابان شریعتی، عمارت ارباب هرمز در تهرانپارس، عمارت کلاه پهلوی (بیسیم)، ساختمان وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در خیابان آزادی، خانه تیمورتاش در شمال غرب پادگان باغشاه سابق، خانه بینا در خیابان کارگر جنوبی، خانه پروفسور عدل (پژوهشکده فرهنگ و هنر) روبروی کاخ مرمر، کاروانسرای گمرک در میدان شوش، بقعه سرقبر آقا در میدان شوش، ساختمان رادیو تهران، مسجد ارگ تهران، بانک ملی شعبه بازار، ساختمان وزارت دارایی، ساختمان دادگستری تهران، مدرسه حکیمباشی در محدوده ارگ تاریخی، مسجد سپهسالار (مدرسه عالی مطهری)، موزه هنرهای ملی، عمارت مسعودیه در محدوده میدان بهارستان، خانه مستوفیالممالک در محدوده سنگلج، مجموعه چوگان و سوارکاری فرحآباد، آشیانه قدیمی فرودگاه قلعهمرغی در غرب جوادیه و ساختمان موزه آبگینه و سفالینه در خیابان ۳۰ تیر.
البته در حملات هوایی بامداد ۳ فروردین بناهای دیگری هم در خیابان تاریخی ۳۰ تیر آسیب دیدند. از جمله خانه تاریخی دَوَلو و موزه هوا و فضا.
در میان اماکن مذهبی تهران، کنیسه رفیعنیا در ۱۸ فروردین و کلیسای جامع ارتدوکس نیکلای مقدس و کلیسای ارتدوکس یونانی سنت مری در ۱۲ فروردین آسیب دیدند.
استان اصفهان نیز یکی از کانونهای اصلی این خسارات بود. در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴، مجموعه ثبت جهانیشده میدان نقشجهان در اثر موج انفجار آسیب دید و در مسجد جامع عباسی (مسجد شاه) ریزش کاشیهای ایوانهای شمالی و غربی گزارش شد. تزیینات و دیوارنگارهها کاخ عالیقاپو و کاخموزه چهلستون (ثبت جهانی) هم آسیب دیدند و احتمال آسیب سازهای به آنها نیز مطرح است.
در حملات ۱۸ اسفند ۱۴۰۴، بناهای مهمی چون تالار اشرف، تالار تیموری، عمارت جبهخانه (موزه هنرهای تزیینی اصفهان)، عمارت رکیبخانه (موزه هنرهای معاصر اصفهان)، عمارت توحیدخانه، عمارت پیشه و هنر (اداره کل میراث فرهنگی استان) و کاخ هشتبهشت نیز آسیب دیدند.
در کنار این آثار شاخص بناهایی چون خانه امینالتجار، خانه جبارزاده، خانه مشکی، خانه صیفور قاسمی، حمام جارچیباشی، تکیه میرزا رفیعا نایینی، تکیه مادر شاهزاده، تکیه کازرونی در تخت فولاد، بقعه بابا رکنالدین، مدرسه تاریخی سعدی و کاخ سردار اعظم (ساختمان وزارت خارجه) نیز دچار آسیبهای جزئی یا متوسط شدند.
از دیگر شهرهای استان اصفهان نیز آسیبهایی گزارش شد. از جمله خانه تاریخی کریمی در شهرضا، کاروانسرا و بازار تاریخی کوهپایه، مسجد جامع خوانسار، خانه تاریخی ابهری خوانسار، مسجد رئیسان خوانسار، مدرسه مریم بیگم خوانسار و کارخانه تاریخی ریسندگی نوین شهرضا.
در استان کرمانشاه، بناهایی مانند مسجد حاج ابوتراب آلآقا، تکیه بیگلربیگی (موزه خط و کتابت و موزه پارینهسنگی)، دبیرستان کزازی (موزه آموزش و پرورش) و خانه سوری آسیب دیدند و خانه آیتالله اشرفی اصفهانی بهطور کامل تخریب شد.
در استان کردستان، فهرست بناهای آسیبدیده در حملات هوایی ۷، ۱۰ و ۲۴ فروردین گسترده و به این شرح است: خانه حبیبی، عمارت سالار سعید (موزه باستانشناسی)، عمارت آصف وزیری (خانه کردــ موزه مردمشناسی)، عمارت خسروآباد، امامزاده پیر عمر، مسجد جامع سنندج، عمارت ملکالتجار، منزل صحرایی، منزل امینالاسلام، منزل نصرت نوری، منزل متوسل و حمام دوخزینه . میزان خسارات در این استان حدود ۸۰ میلیارد تومان براورد شده است.
در استان لرستان، حمله هوایی ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ به محوطه قلعه فلکالافلاک خرمآباد خسارات گستردهای وارد کرد. بررسیهای میدانی نشان داد بخشهایی از بنا دچار ترک و شکاف شده و ساختمانهایی چون سربازخانه شماره ۱، ساختمان باشگاه افسران، خانه تاریخی قاضی، ساختمان هنگ و دو موزه باستانشناسی و مردمشناسی آسیب دیدهاند. سربازخانه شماره ۲ هم بهطور کامل تخریب شده است. بناهایی از دوران قاجار چون مسجد توسلی، خانه آخوند ابو و قلعه مظفری نیز آسیب دیدهاند.
در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، آرامگاه باباطاهر در همدان نیز بر اثر موج انفجار دچار آسیب به سنگها و تزیینات شد.
خسارتهایی از سایر استانها نیز گزارش شده است. در استان بوشهر، عمارت سبزآباد و بافت تاریخی بندر سیراف آسیب دیدند. در استان قم، مسجد جامع قم و مدرسه جهانگیرخان خسارت دیدند. در شمال ایران، کاخ میانپشته انزلی و کاخ صفیآباد و در استان البرز، کاخ سلیمانیه آسیب دیدند.
از استان خوزستان نیز گزارشهایی از آسیب به آثار تاریخی منتشر شده است. از جمله این مکانها میتوان به محوطه باستانشناسی تپههای اللهاکبر، ساختمان گلف اهواز، حمام تاریخی کرناسیون دزفول (موزه مردمشناسی)، موزه راهآهن اندیمشک و موزه بیمارستان صحرایی شهید مخبری ارتش (شوش) اشاره کرد. البته بهدلیل ماهیت نظامی برخی از این سایتها، ارزیابی دقیق خسارات هنوز بهطور کامل انجام نشده است. مناطق کاوشنشده بسیاری هم در محدوده تپههای باستانی قرار دارند که در جنگ ایران و عراق نیز از مناطق راهبردی بودند و آسیبهایی به آنها وارد شده است.
فعالان فرهنگی در ایران در میانه جنگ و با وجود قطع اینترنت و در غیاب اطلاعرسانی شفاف، تلاش کردند از ابزارهایی مانند «سپر آبی» که برای محافظت از آثار تاریخی در جریان جنگ کاربرد دارد، به منظور محافظت از میراث فرهنگی استفاده کنند. این نشان جهانی هشدار میدهد که این مکانها میراث بشریت و هدفگیری آنها ممنوع است.
در مجموع، دامنه آسیبهای این ۴۰ روز از تخریبهای جزئی در تزیینات تا تخریب کامل برخی بناها گسترده است. کارشناسان تاکید میکنند که بازسازی این آثار نیازمند رویکردی علمی، تخصصی و مطابق با استانداردهای بینالمللی است.
