نزدیک به پنج دهه اشغال حریم و عرصه محوطه باستانی فلک‌الافلاک در خرم‌آباد از سوی سپاه پاسداران، سرانجام به فاجعه‌ای برای این اثر تاریخی منجر شد و بخش‌هایی از قلعه در جریان حمله اسرائیل و آمریکا به پادگان امام حسین که در مجاورت این دژ باستانی قرار دارد، آسیب دید. بر اساس گزارش مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، این حمله که روز یکشنبه هفدهم اسفند رخ داد، به موزه باستان‌شناسی و موزه مردم‌شناسی فلک‌الافلاک هم خسارت زد.

قلعه فلک‌الافلاک که بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر خرم‌آباد قرار دارد، یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری تاریخی ایران به شمار می‌آید. این قلعه در دوره‌های مختلف تاریخی کارکردهای گوناگونی داشت.

در دوران ساسانیان، هنگامی که شهر «شاپورخواست» در محل خرم‌آباد کنونی ساخته شد، این دژ به‌عنوان مرکز نظامی و حکومتی شهر استفاده می‌شد. این بنا در طول تاریخ با نام‌های مختلفی مانند «دژ شاپورخواست» و «دوازده‌برجی» شناخته می‌شد. نام «فلک‌الافلاک» که به معنای «سپهر سپهران» است، در دوره قاجار بر آن گذاشته شد.

اگرچه ساخت دژ استوار شاپورخواست به دوره ساسانی نسبت داده می‌شود، شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پیشینه سکونت در این تپه بسیار کهن‌تر است. کاوش‌های رسمی باستان‌شناسی در سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ که نتایج آن در «گزارش دو فصل لایه‌نگاری تپه فلک‌الافلاک خرم‌آباد» منتشر شد، پنج دوره فرهنگی از اواخر عصر آهن دوم تا دوره ساسانی و اوایل اسلام را در این محوطه شناسایی کرد.

افزون بر این، در پژوهش‌های باستان‌شناسی درباره دره خرم‌آباد، تپه فلک‌الافلاک در کنار تپه‌های ماسور و فرودگاه، یکی از محوطه‌های مهم عصر مفرغ معرفی و در لایه‌های زیرین این تپه هم بقایای دیواری خشتی متعلق به ایالت الیپی (قرن نهم تا هشتم پیش از میلاد) شناسایی شد.

کشف جسد یک شاهزاده الیمایی در سال ۱۳۸۳ در زمین‌های کشاورزی اطراف این محوطه نیز نشانه دیگری از قدمت طولانی سکونت در این منطقه است که نشان می‌دهد قدمت این محوطه دست‌کم به دوران اشکانی و عصر مفرغ می‌رسد.

این قلعه پس از اسلام طی دوره‌های مختلف کارکردهای گوناگونی پیدا کرد. در قرن چهارم هجری مقر حکومت آل حسنویه بود. در دوران آل بویه نیز به محل استقرار سران گنجور تبدیل شد. خاندان بدر در قرن چهارم از آن به عنوان خزانه دولتی استفاده کردند و مدتی نیز اتابکان لر آنجا اقامت داشتند. تا اینکه در دوران صفویه، والیان لرستان به آنجا رفتند. فلک‌افلاک در دوران قاجار، محل نگهداری زندانیان عشایر بود و در نهایت در سال ۱۳۴۹ و در دوران محمدرضا شاه پهلوی به موزه مردم‌شناسی تبدیل شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، سپاه پاسداران موزه مردم‌شناسی فلک‌افلاک را تصرف و در مجاورت آن یک پادگان نظامی ایجاد کرد. سازمان عفو بین‌الملل پیش‌تر در گزارشی اعلام کرده بود که قلعه فلک‌الافلاک در سال‌های اول انقلاب اسلامی، محل نگهداری زندانیان سیاسی بود و طی کشتار تابستان ۱۳۶۷، تعدادی از زندانیان از آنجا به محل اعدام فرستاده شدند.

سپاه پاسداران در سال‌های استقرار در این محوطه که جزو میراث ملی ایرانیان است، اصالت تاریخی آن را خدشه‌دار کرد. در نهایت نیز با دریافت ۶۹ میلیارد تومان پول از دولت پذیرفت که این محوطه تاریخی را خالی کند. پس از آن در سال ۱۳۹۹ قلعه تاریخی فلک‌الافلاک و حریم اطراف آن به نام وزارت میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری سند خورد، اما سپاه به‌رغم دریافت پول، از تحویل بخش‌های مصادره‌‌شده این قلعه خودداری کرد.

سال ۱۴۰۰ هنگامی که ابراهیم رئیسی رئیس دولت سیزدهم جمهوری اسلامی بود، خبرگزاری دولتی ایرنا ادعا کرد که معضل ۳۰ ساله قلعه فلک‌الافلاک با «حضور» ابراهیم رئیسی در استان لرستان و «تدبیر» او پایان یافته است و اینک این دژ باستانی «تمام پیش‌شرط‌های تاریخی و فرهنگی لازم را برای ثبت در فهرست آثار جهانی یونسکو دارد».

به‌رغم این ادعاها و دستاوردسازی‌ رسانه‌های حکومتی، دژ شاپورخواست نه‌تنها ثبت جهانی نشد که از اشغال سپاه پاسداران هم بیرون نیامد. دو سال بعد و در آبان ۱۴۰۲، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان اعتراف کرد که  سپاه پاسداران از تخلیه حریم فلک‌الافلاک امتناع می‌کند. او گفت: «بخش‌هایی از عرصه و حریم قلعه فلک‌الافلاک که در دست سپاه بود، با وجود آنکه سندش به نام میراث ‌فرهنگی زده شده، هنوز به ما تحویل داده نشده است.»

سعید شاهرخی، استاندار لرستان، مردادماه ۱۴۰۴ در یک دستاوردسازی جدید، از آغاز جابه‌جایی پادگان سپاه پاسداران از مجاورت دژ شاپورخواست خبر داد و مدعی شد که سال‌ها انتظار به پایان رسیده است و قفل پادگان نظامی امام حسین سرانجام از حریم قلعه فلک‌الافلاک گشوده می‌شود. او از آماده بودن پادگان جدید برای بهره‌برداری خبر داد. با این حال‌ به رغم گذشت بیش از شش ماه تا اسفندماه، کار جابه‌جایی انجام نشد. استاندار لرستان نیز اوایل اسفندماه بار دیگر از آغاز زودهنگام جابه‌جایی این پادگان خبر داد.

سند حریم فلک‌الافلاک مجموعه‌ای حدود ۱۲ هکتار را دربرمی‌گیرد. گفته می‌شود که در حال حاضر حدود هشت هکتار آن در اختیار میراث فرهنگی است، اما چهار هکتار همچنان در مصادره سپاه پاسداران باقی مانده و در آنجا تاسیسات و پادگان نظامی دایر شده است.

همین همجواری نظامی سرانجام به بهای سنگینی برای این اثر تاریخی تمام شد و حمله نظامی اسرائیل و آمریکا به پادگان امام حسین در مجاورت قلعه، موج انفجار و پیامدهای آن بر این دژ باستانی هم اثر گذاشت و بخش‌هایی از بنا و موزه‌های آن آسیب دیدند.

با این حال، مقام‌های جمهوری اسلامی در روایت رسمی خود از این رویداد، تنها تصاویر خسارت واردشده به قلعه را منتشر کردند و از آسیب دیدن این اثر تاریخی سخن گفتند، بی‌آنکه به این واقعیت اشاره کنند که سال‌ها تلاش فعالان میراث فرهنگی برای خارج کردن حریم این محوطه از اختیار نهادهای نظامی، بی‌نتیجه مانده بود.

تیرماه امسال، یونسکو در چهل‌وهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی در پاریس، در جریان بررسی پرونده «غارهای پیش از تاریخ و مجموعه قلعه فلک‌الافلاک» به ثبت جهانی غارهای خرم آباد رای مثبت داد، اما قلعه فلک‌الافلاک را واجد ارزش تاریخی ندانست. ایجاد پادگان نظامی در مجاورت قلعه، احداث ساختمان‌های بلندمرتبه در محدوده حریم منظری و بی‌توجهی به اصول حفاظتی عواملی‌اند که ثبت جهانی فلک‌الافلاک را در چهار دهه اخیر با چالش مواجه کرده‌اند.

با وجود این موارد، قلعه فلک‌الافلاک نشان «سپر آبی» داشت؛ نشانی بین‌المللی که برای شناسایی و حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ و درگیری‌های مسلحانه به کار می‌رود. قرار گرفتن یک اثر تاریخی در فهرست یا تحت نشان سپر آبی به این معنا است که آن مکان باید از هرگونه هدف‌گیری نظامی مصون بماند.