اختلال گسترده در سامانه موقعیت‌یابی جهانی موسوم به «جی‌پی‌اس» در تهران هم‌زمان با تشدید کمبود بنزین و تشکیل صف‌های طولانی مقابل جایگاه‌های سوخت، طی روزهای اخیر رفت‌وآمد در پایتخت را با اختلالی جدی مواجه کرده و شرایطی به وجود آورده است که مردم از آن به‌عنوان یکی از کم‌سابقه‌ترین آشفتگی‌های ترافیکی دهه‌های اخیر یاد می‌کنند.

 اختلال جی‌پی‌اس از شامگاه یکشنبه‌ در مناطق مختلف تهران شدت گرفت و گزارش‌های متعدد کاربران و بررسی رسانه‌های داخلی نشان می‌دهد موقعیت مکانی تلفن‌ همراه در بسیاری از نقاط با محل واقعی کاربران آن مطابقت ندارد. در برخی موارد، موقعیت افراد روی نقشه به نقطه‌ای کاملا متفاوت منتقل می‌شود و در موارد دیگر، مکان کاربر پیوسته میان چند نقطه جابه‌جا می‌شود. این وضعیت عملا عملکرد نرم‌افزارهای مسیریاب و خدمات وابسته به موقعیت مکانی را مختل کرده است.

پیام‌های دریافتی ایندیپندنت فارسی نیز از ایجاد ترافیک‌های غیرمعمول در خیابان‌ها، بزرگراه‌ها و حتی کوچه‌های فرعی تهران حکایت دارد. شماری از مردم می‌گویند طی مسیرهایی که در شرایط عادی ظرف ۳۰ تا ۴۵ دقیقه پیموده می‌شد، اکنون گاه بیش از یک ساعت زمان می‌برد و مسیریاب‌ها نیز به‌ دلیل نمایش موقعیت اشتباه، رانندگان را به خیابان‌ها و مسیرهای نامناسب هدایت می‌کنند.

یکی از ساکنان غرب تهران به ایندیپندنت فارسی گفت: «به مسیریاب تقریبا اصلا نمی‌شود اعتماد کرد. موقعیت من را چند خیابان آن‌طرف‌تر نشان می‌دهد و وقتی حرکت می‌کنم، ناگهان روی نقشه جای دیگری ظاهر می‌شوم. همه وارد کوچه‌ها می‌شوند تا از ترافیک فرار کنند و همان کوچه‌ها هم قفل می‌شوند.»

روایت‌های مشابه دیگری درباره وضعیت جنت‌آباد از مخاطبی دریافت شد که می‌گفت زنی را دیده که برای پیدا کردن یک کوچه، بارها یک بلوار را رفته و برگشته و در نهایت از پیدا کردن مقصدش درمانده است. فرد دیگری هم به ایندیپندنت فارسی گفت که اگر اختلال ادامه پیدا کند، رانندگان باید دوباره «نقشه کاغذی» دست بگیرند.

این بحران برای رانندگان تاکسی‌های اینترنتی جدی‌تر است. برخی رانندگان می‌گویند موقعیت خودرو به اشتباه برای مسافر نمایش داده می‌شود و مسافر با تصور اینکه راننده مسیر دیگری را طی کرده است، سفر را لغو می‌کند. در موارد دیگر رانندگان برای پیدا کردن مبدا یا مقصد، ناچارند تلفنی از مسافران نشانی بگیرند. گزارش‌های منتشرشده در گروه‌ رانندگان تاکسی‌های اینترنتی نیز از افزایش لغو سفرها در پی نمایش اشتباه موقعیت خودرو حکایت دارد.

هم‌زمانی این اختلال با بحران بنزین وضعیت حمل‌ونقل را در تهران پیچیده‌تر کرده است. مخاطبان ایندیپندنت فارسی طی روزهای گذشته تصاویر و گزارش‌های متعددی از صف‌های طولانی مقابل جایگاه‌های سوخت در تهران و دیگر شهرها ارسال کردند. رانندگان تاکسی‌های اینترنتی نیز از پایان سهمیه، دشواری دریافت بنزین آزاد و اتلاف ساعت‌ها وقت در صف جایگاه‌ها خبر می‌دهند.

اسنپ و تپسی روز پنجشنبه ۵ شهریور در پاسخ به دیجیاتو تایید کردند که کاهش تعداد رانندگان فعال، اختلال جی‌پی‌اس و شلوغی جایگاه‌های سوخت به افزایش قیمت برخی سفرها منجر شده است. به گفته معاون تجاری اسنپ، اختلال موقعیت‌یابی شناسایی نزدیک‌ترین راننده به مسافر را دشوار می‌کند، زمان رسیدن خودرو را افزایش می‌دهد و احتمال لغو سفر را بالا می‌برد.

مدیر ارشد تیم محصول تپسی نیز شلوغی جایگاه‌های سوخت و اختلال جی‌پی‌اس را از عوامل کاهش فعالیت رانندگان اعلام کرد.

به این ترتیب، دو بحران هم‌زمان یکدیگر را تشدید کرده‌اند؛ خودروهایی که برای پیدا کردن جایگاه فعال یا دریافت بنزین در سطح شهر حرکت می‌کنند، به افزایش ترافیک دامن می‌زنند و اختلال جی‌پی‌اس نیز رانندگان را در پیدا کردن کوتاه‌ترین مسیر ناکام می‌گذارد. افزایش مدت سفر، کاهش تعداد تاکسی‌های اینترنتی فعال و بالا رفتن کرایه‌ها، پیامد مستقیم این وضعیت برای میلیون‌ها نفر است.

البته ایجاد اختلال عمدی در سامانه‌های موقعیت‌یابی در ایران اتفاق تازه‌ای نیست. در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در تابستان گذشته، مقام‌های جمهوری اسلامی ایران اعمال محدودیت بر جی‌پی‌اس را تایید کردند. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، آن زمان گفت که مراجع امنیتی و اطلاعاتی به دلیل نگرانی از استفاده اسرائیل از اطلاعات مکانی برای طراحی عملیات، تصمیم گرفتند در این سرویس محدودیت ایجاد کنند. حتی پس از پایان آن جنگ نیز مقام‌ها اعلام کردند اختلال‌ها با دلایل «امنیتی» تا عادی شدن شرایط ادامه خواهد یافت.

بررسی علمی داده‌های ناوبری منطقه نیز وقوع اخلال گسترده و جعل سیگنال‌های سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای در جریان درگیری ایران و اسرائیل را ثبت کرد. اختلالی که تنها جی‌پی‌اس آمریکایی را دربرنمی‌گرفت و چند سامانه ناوبری ماهواره‌ای دیگر نیز تحت تاثیر آن قرار داشتند.

این در حالی است که اکنون تهران در شرایط جنگی قرار ندارد و تاکنون هیچ مقام مسئولی درباره علت شدت گرفتن دوباره اختلال جی‌پی‌اس توضیح روشنی ارائه نکرده است. در نتیجه مشخص نیست این اختلال نتیجه یک تصمیم امنیتی تازه است، یا از اقدام‌های پیشین باقی مانده یا علت دیگری دارد.

ساکنان تهران، از راننده‌ای که برای یافتن مقصد در خیابان‌ها سرگردان می‌شود تا مسافری که چند برابر زمان معمول در ترافیک می‌ماند و برای یک سفر اینترنتی هزینه بیشتری می‌پردازد، هزینه سیاستی را می‌دهند که حتی دلیل اجرایش نیز برای آنان توضیح داده نشده است. هم‌زمانی این وضعیت با کمبود بنزین که دو زیرساخت اساسی حمل‌ونقل شهری یعنی «سوخت» و «موقعیت‌یابی» را هم‌زمان مختل کرده، رفت‌وآمد روزانه در تهران را به تجربه‌ای پرهزینه و فرسایشی تبدیل کرده است.