فرودگاه مهرآباد که امروز در قلب بافت متراکم و بههم پیوسته جنوب غربی تهران قرار دارد، در روزگاری نه چندان دور، پهنهای وسیع در بیرون از دروازههای شهر بود. این اراضی در ابتدا «حسینآباد» و «نظامآباد» نام داشت اما پس از اینکه به عنوان مهریه عصمتالدوله، دختر ناصرالدینشاه قاجار تعیین شد، نام «مهرآباد» بر آن ماند. حتی وقتی که شاهان پهلوی تصمیم گرفتند فرودگاه تهران را در این پهنه وسیع بسازند.
رضاشاه پهلوی با انتخاب اراضی مهرآباد برای ایجاد آموزشگاه خلبانی و تاسیسات هوانوردی سنگ بنای اولیه فرودگاه را در این اراضی گذاشت و سپس نیز این مجموعه در دوره محمدرضاشاه پهلوی گسترش یافت و به فرودگاهی مجهز و بینالمللی تبدیل شد تا آنجا که حتی «عروس فرودگاههای خاورمیانه» لقب گرفت. این فرودگاه پس از انقلاب ۵۷ در جنگ ایران و عراق بمباران شد. در دو جنگ اخیر نیز هدف حملات هوایی قرار گرفت و دچار خسارت شد. اکنون نیز مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران از احتمال تغییر نام آن به «علی خامنهای» خبر داده است.
هواپیما در جریان جنگ جهانی اول عمدتا در موارد نظامی کاربرد داشت. در آن زمان کشورهایی مانند فرانسه، آلمان، بریتانیا و آمریکا از تجهیزات و ناوگان هوایی برخوردار بودند و برخی کشورها نیز درصدد بودند از موهبتهای این صنعت برخوردار شوند. به خصوص پس از پایان جنگ جهانی که از کاربرد نظامی هواپیما کاسته و به کاربردهای خدماتی آن افزوده شده بود.
ایران اما تقریبا تا اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی صنعت هواپیمایی و خلبانان و متخصصان بومی این حوزه را نداشت. هرچند که مردم به خصوص پایتختنشینان با هواپیما غریبه نبودند. زیرا پروازهای خارجی به ندرت در تهران انجام شده بود مثلا در اواخر سال ۱۹۱۳ یک خلبان روس با هواپیمای فرانسوی «بلریو ۱۱» وارد آسمان تهران شد و در میدان مشق فرود آمد.
حدود یک دهه پس از آن بود که ایران در سال ۱۹۲۲ یک هواپیمای آلمانی یونکرس اف۱۳ را خرید. سال بعد از آن نیز دو هواپیما از محل درآمدهای استانهای گیلان و مازندران خریداری شد. این روند در سالهای پس از آن نیز ادامه یافت تا جایی که ظرف مدت دو تا سه سال، چندین هواپیمای روسی، فرانسوی و بریتانیایی نیز به مجموعه هوایی ایران افزوده شد.
همزمان در سال ۱۹۲۳ نیز نخستین گروه افسران ایرانی را برای آموزش به فرانسه اعزام شدند. یکی از این افسران، احمدخان نخجوان بود که پس از پایان دوره خلبانی، با یک هواپیمای دارای پرچم و نشان ایران از فرانسه پرواز کرد و در پنجم اسفند ۱۳۰۴ در فرودگاه قلعهمرغی فرود آمد.
این نکته را باید افزود که تا قبل از تاسیس باشگاه هوانوردی ایران در سال ۱۳۱۸ خورشیدی، دو منطقه دوشان تپه و قلعه مرغی نیز در کنار اراضی مهرآباد مهمترین محل فعالیتهای صنعت هوانوردی ایران بودند هرچند که بیشتر کارکرد نظامی داشتند. بهتدریج افزایش پروازهای با کارکرد تجاری و پستی ضرورت ایجاد یک فرودگاه جدید در تهران احساس شد.
اراضی مهرآباد؛ مهریه عصمتالدوله قاجار
اراضی مهرآباد در زمان قاجار روستایی در غرب تهران و خارج از محدوده ساختهشده پایتخت بود. این آبادی در منابع با نام اولیه «حسینآباد» معرفی شده است. بر اساس روایتهای تاریخی تهران، حسینآباد از املاکی بود که حاج میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه قاجار آباد کرد و سپس در اختیار محمدشاه قرار داد.
این ملک بعدها به مالکیت دوستعلیخان معیرالممالک، ملقب به نظامالدوله درآمد. او با ایجاد قنات و احداث باغ، قلعه و ساختمانهای روستایی، زمینهای حسینآباد را توسعه داد. به همین دلیل نیز نام آن به نظامآباد تغییر کرد. اما این پایان ماجرا نبود، پس از ازدواج دوستمحمدخان، پسر دوستعلیخان معیرالممالک، با عصمتالدوله، دختر ناصرالدینشاه اراضی نظامآباد به عنوان مهریه دختر شاه تعیین شد و از این رو نامش به «مهرآباد» تغییر کرد. نامی که تا امروز نیز بر آن مانده است. حتی وقتی که بدهیهای سنگین دوستمحمدخان سبب شد این اراضی وسیع از مالکیت خاندان معیرالممالک خارج شود، نام آن تغییر نکرد.
اینکه چرا مهرآباد به عنوان محل مناسب برای فعالیت صنعت هوانوردی ایران مناسب تشخیص داده شد، به موقعیت جغرافیایی آن در آن زمان بازمیگردد.
در آن دوره، تهران هنوز به گستردگی امروز نرسیده بود. باغشاه، گمرک و امیریه در بخش غربی یا جنوبغربی محدوده شهری قرار داشتند و میان بافت پیوسته شهر و روستای مهرآباد زمینهای وسیع و عمدتا کشاورزی وجود داشت که فاصله آن تا شهر حدود پنج تا شش کیلومتر بود. در نتیجه بیرون بودن از بافت متراکم شهری، اراضی وسیع با امکان تسطیح، دسترسی آسان به تهران و امکان توسعه در آینده عواملی بود که در انتخاب اراضی مهرآباد برای احداث مجموعه آموزشی هوانوردی و سپس ساخت فرودگاه اثر گذاشت.
بر اساس منابع تاریخی، اراضی مهرآباد در سال ۱۳۱۷ خورشیدی برای نخستین بار بهصورت منظم در اختیار فعالیتهای باشگاه هوانوردی قرار گرفت. در خرداد ۱۳۱۸ نیز به دستور رضاشاه، «باشگاه هواپیمایی کشوری ایران» در همین اراضی تاسیس شد. در همان سال نیز پذیرش داوطلبان آموزش خلبانی را آغاز کرد. هدف اصلی این باشگاه، آشناکردن مردم، بهویژه جوانان، با فنون هوانوردی، آموزش خلبان و تعمیرکاران حرفهای بود.
تشکیل این باشگاه نقطه مهمی در تاریخ مهرآباد بود؛ زیرا زمین پروازی مهرآباد را از یک محل محدود نظامی یا آموزشی به مرکز اصلی آموزش عمومی هوانوردی کشور تبدیل کرد. مهمترین برنامه تجهیز باشگاه نیز خرید ۲۵ فروند هواپیمای آموزشی از شرکت آمریکایی «ریروین» بود.
همچنین باشگاه هواپیمایی صدها داوطلب را برای آشنایی با پرواز ثبتنام کرد. فعالیت این باشگاه به آموزش مردان محدود نماند. عفت تجارتچی از نخستین زنان ایرانی بود که در همین دوره آموزش دید و در ۲۷ آبان ۱۳۱۹، یک پرواز مستقل حدود پانزده دقیقهای انجام داد.
تاسیس فرودگاه مسافربری مهرآباد
میتوان گفت فرودگاه مهرآباد در سه مرحله اصلی و به تدریج شکل گرفت. اراضی آن در دوره رضاشاه در کنار قلعهمرغی و دوشانتپه کاربرد نظامی داشت و سپس باشگاه هوانوردی در آن تاسیس شد. پس از جنگ جهانی دوم و در زمان محمدرضاشاه نیز بهعنوان فرودگاه اصلی مسافری تهران تثبیت شد.
در سال ۱۳۲۶ وزارت دارایی اجرای طرحی برای توسعه مهرآباد را آغاز کرد. هدف، تبدیل میدان پروازی و آموزشگاه سابق به فرودگاهی مجهز برای پروازهای مسافری بود. در این مرحله، ساخت ساختمانهای اداری و مسافری، آشیانه، باند و مسیرهای حرکت هواپیما پیشبینی شد.
ساختمان جدید فرودگاه بینالمللی مهرآباد در روز سهشنبه ۱۴ مرداد ۱۳۳۷ همزمان با سالروز صدور فرمان مشروطیت، با حضور محمدرضاشاه افتتاح شد.
افتتاح ساختمان جدید همزمان با گسترش هوانوردی تجاری ایران بود. شرکتهای ایرانی و خارجی، تهران را به شهرهای داخلی و مراکز منطقهای و اروپایی متصل کردند. در سال ۱۳۴۱، شرکت هواپیمایی ملی ایران یا «هما» از ادغام شرکت هواپیمایی ایران و پرشین ایرسرویس اعلام موجودیت کرد و مهرآباد به پایگاه اصلی آن تبدیل شد.
هما بهتدریج هواپیماهای جت بوئینگ را وارد ناوگان کرد و تعداد پروازهای داخلی و بینالمللی مهرآباد افزایش یافت. پس از آن نیز در آغاز دهه ۱۳۵۰ طرحهایی برای گسترش پایانهها، محوطه توقف هواپیما، تأسیسات بار، آشیانهها و خدمات فنی اجرا شد.
مهمترین پروازهای ورودی و خروجی مهرآباد
فرودگاه مهرآباد در دوره پهلوی دوم، مهمترین دروازه هوایی ایران و صحنه برخی رویدادهای بزرگ سیاسی و تاریخی بود. دوایت آیزنهاور، ریچارد نیکسون و جیمی کارتر، روسای جمهوری ایالات متحده آمریکا، ملکه الیزابت دوم و شاهزاده فیلیپ، ژنرال شارل دوگل، رئیسجمهور فرانسه، و شمار زیادی از پادشاهان، روسای دولتها و شخصیتهای برجسته بینالمللی از جمله کسانی بودند که در سفرهای رسمی خود به ایران در این فرودگاه مورد استقبال قرار گرفتند.
در سال ۱۳۵۰ نیز در «سال کوروش بزرگ» که برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی در جریان بود، مقامها و هیاتهایی برجسته از کشورهای مختلف برای شرکت در این مراسم از طریق فرودگاه مهرآباد وارد ایران شدند. کنستانتین دوم، پادشاه یونان، هایله سلاسی، امپراتور اتیوپی، مارشال یوسیپ بروز تیتو، رئیسجمهور یوگسلاوی، نیکلای پادگورنی، رئیس هیئترئیسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی و تعدادی از هنرمندان و نمایندگان کشورهای آسیایی، اروپایی و عربی در میان مهمانان بودند.
یکی از مهمترین پروازهای خروجی مهرآباد هم روز ۲۶ دی ۱۳۵۷ بود که محمدرضاشاه و شهبانو فرح پهلوی از ایران به مقصد مصر خارج شدند. کمتر از یک ماه بعد نیز در دوازدهم بهمن همان سال روحالله خمینی از فرودگاه مهرآباد وارد ایران شد. چند روز بعد، یاسر عرفات، رئیس سازمان آزادیبخش فلسطین به عنوان نخستین مهمان خارجی پس از انقلاب وارد فرودگاه مهرآباد شد.
نخستین پرواز هما از تهران به نیویورک
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ فرودگاه مهرآباد، راهاندازی خط هوایی تهران ـ نیویورک از سوی شرکت هواپیمایی ملی ایران، «هما»، بود. نخستین پرواز این مسیر در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۴، از مهرآباد برخاست و پس از توقف در فرودگاه هیثرو لندن، در فرودگاه جان اف. کندی نیویورک به زمین نشست.
افتتاح این خط از نظر تاریخ هوانوردی غیرنظامی ایران اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا مهرآباد را به شبکه پروازهای دوربرد میان خاورمیانه، اروپا و آمریکای شمالی متصل کرد و نشانهای از توسعه سریع ناوگان و شبکه بینالمللی هما در دهه ۱۳۵۰ بود.
پس از ورود هواپیماهای دوربرد بوئینگ ۷۴۷اسپی، پرواز بدون توقف تهران ـ نیویورک نیز برقرار شد. هما در آن زمان توسعه مسیر خود تا لسآنجلس و ایجاد ارتباط هوایی گستردهتر با آمریکای شمالی را در برنامه داشت اما این طرح با وقوع انقلاب ۵۷ و توقف پروازهای ایران به ایالات متحده عملی نشد.
نقطه تلاقی شهر و فرودگاه
فرودگاه مهرآباد که هنگام تاسیس در دشتی باز و خارج از محدوده پیوسته پایتخت قرار داشت، طی چند دهه و به تدریج در میان محلههای مسکونی و صنعتی محصور شد. توسعه شهر، افزایش جمعیت، مهاجرت گسترده از روستاها و شهرهای کوچک، احداث محلههای جدید و توسعه صنایع و شبکه بزرگراهی سبب شد فاصله میان فرودگاه و شهر بهتدریج از میان برود.
قرارگرفتن فرودگاه در بافت متراکم شهری، مشکلاتی مانند آلودگی صوتی، محدودیت ارتفاع ساختمانها، ازدحام ترافیکی، دشواری توسعه باندها و نگرانیهای ایمنی را به وجود آورد. از همین دوره، زمزمههای انتقال پروازها و ساخت فرودگاهی جدید در خارج از تهران آغاز شد؛ بحثی که سرانجام به احداث فرودگاه بینالمللی خمینی و انتقال بخش عمده پروازهای خارجی مهرآباد به آن انجامید. با وجود این انتقال، مهرآباد همچنان مهمترین مرکز پروازهای داخلی کشور باقی ماند.
فرودگاه مهرآباد را میتوان یکی از نقاط تاریخساز ایران دانست که خاطرهها و رویدادهای تلخ و شیرین فراوانی را در خود جای داده است. این فرودگاه علاوه بر استقبال از مقامهای جهانی و انجام پروازهای تاریخی، در چند جنگ نیز به دلیل کاربری همزمان مسافری و نظامی هدف حملات هوایی قرار گرفت.
نخستین حمله مهم در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ و در آغاز جنگ ایران و عراق روی داد. هواپیماهای عراقی باندها و بخش نظامی مهرآباد را بمباران کردند.
در جریان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در خرداد و تیر ۱۴۰۴، مهرآباد بار دیگر به علت استقرار پایگاه یکم شکاری و تجهیزات نیروی هوایی در مجاورت بخش مسافری هدف قرار گرفت. این حملات به یک یا چند آشیانه و تعدادی از تاسیسات نظامی آسیب رساند و موجب آتشسوزی در محدوده پایگاه هوایی شد.
سنگینترین حملهای که فرودگاه مهرآباد در تاریخ خود تجربه کرد، در جریان جنگ ۳۹روزه رخ داد. مهرآباد در این دوره چند بار هدف قرار گرفت، اما حمله سنگین شب ۱۵ و بامداد ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، بیشترین خسارت را به آن وارد کرد.
در این حمله، بخشهایی از پایگاه یکم شکاری و محوطه استقرار هواپیماهای ترابری، سوخترسان و پشتیبانی بمباران شد. تصاویر ماهوارهای که رویترز و رسانههای دیگر بررسی کردند، آسیبدیدن دستکم ۱۷ هواپیما را نشان میداد. تعدادی از این هواپیماها بهطور کامل سوخته یا منهدم شده بودند. علاوه بر ناوگان هوایی، چند ساختمان، محوطه پشتیبانی، تاسیسات لجستیکی و بخشهایی از محل نگهداری تجهیزات نیز آسیب دید. حالا در شرایطی که سایه جنگ همچنان بر ایران سنگینی میکند، اعضای شورای شهر تهران قصد دارند نام این فرودگاه را که حدود ۹۰ سال از احداث آن میگذرد به «علی خامنهای» تغییر دهند.
