وقتی روال دفع تغییر میکند، یکی از نخستین مواردی که توجه افراد را جلب میکند، کاهش یا افزایش دفعات اجابت مزاج است. عواملی مانند قهوه، غذاهای چرب و وعدههای غذایی سنگین از راههای شناختهشده بر فعالیت دستگاه گوارش اثر میگذارند، اما یافتههای یک مطالعه جدید نشان میدهد ژنتیک و میزان ویتامین ب۱ (تیامین) در بدن نیز احتمالا در این میان نقش دارد.
در یک مطالعه ژنتیکی گسترده بینالمللی، که نتایج آن در نشریه علمی «گات» (Gut) منتشر شد، پژوهشگران دادههای ۲۶۸ هزار و ۶۰۶ نفر را بررسی کردند و ۲۱ ناحیه از ژنوم انسان را یافتند که با دفعات اجابت مزاج ارتباط داشتند. ده مورد از این نواحی پیشتر شناسایی نشده بودند. یکی از جالبترین یافتهها این بود که دو مورد از قویترین ارتباطهای ژنتیکی کشفشده به نحوه پردازش ویتامین ب۱ در بدن مرتبط بودند.
مائورو داماتو، استاد ژنتیک پزشکی در دانشگاه لوم ایتالیا و نویسنده اصلی این مطالعه، به پایگاه خبری اپک تایمز گفت، یافتهها نشان میدهند سازوکارهای مرتبط با ویتامین ب۱ ممکن است در تنظیم حرکات روده نقش داشته باشند؛ موضوعی که در شناخت و احتمالا تسکین یبوست و بیماریهایی مانند سندرم روده تحریکپذیر همراه با یبوست اهمیت دارد.
تیامین چگونه بر حرکات روده اثر میگذارد؟
در این مطالعه، پژوهشگران دادههای ژنتیکی افراد اروپاییتبار و آسیای شرقی را در کنار دفعات اجابت مزاج که خود شرکتکنندگان گزارش کرده بودند، بررسی کردند. درمورد شماری از شرکتکنندگان اطلاعات مربوط به رژیم غذایی نیز در دسترس بود؛ بررسی این دادهها نشان داد افرادی که تیامین بیشتری از مواد غذایی دریافت میکردند، دفعات اجابت مزاج بیشتری داشتند.
به نوشته اپکتایمز، نقش تیامین در تولید انرژی از دیرباز شناخته شده است. این ویتامین به بدن کمک میکند مواد غذایی را به انرژی سلولی تبدیل کند؛ فرایندی که در روده نیز اهمیت حیاتی دارد، زیرا ماهیچههای این اندام پیوسته منقبض میشوند و سلولهای پوشش داخلی آن نیز هر سه تا پنج روز یک بار نوسازی میشوند.
با این حال، نقش تیامین به تأمین انرژی سلولها محدود نمیشود و این ویتامین برای عملکرد طبیعی اعصاب نیز اهمیت دارد. اعصاب موجود در دیواره روده، کشیده شدن آن درپی ورود غذا را تشخیص میدهند و به دنبال آن، انقباضهای موجمانندی در عضلات روده ایجاد میشود که محتویات دستگاه گوارش را به سمت جلو حرکت میدهد. این فرایند «حرکات دودی روده» نام دارد.
این حرکات به استیلکولین، یکی از پیامرسانهای شیمیایی دستگاه عصبی، وابستهاند که به عضلات روده فرمان انقباض میدهد و تیامین نیز برای تولید آن ضروری است.
وقتی میزان تیامین بدن کاهش مییابد، ممکن است سلولهای روده نتوانند انرژی کافی تولید کنند. در نتیجه، پیامرسانی عصبی مختل و انقباض عضلات روده ضعیفتر میشود و حرکت محتویات در دستگاه گوارش نیز ممکن است کند شود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
به نظر میرسد روده حساسیت زیادی به کمبود تیامین دارد. برآوردها نشان میدهند ۳۰ تا ۵۰ درصد افرادی که به کمبود این ویتامین دچارند، پیش از بروز علائم عصبی یا قلبیـعروقی، نشانههای گوارشی را تجربه میکنند.
داماتو میگوید سرعت حرکات روده ممکن است تا حدی جنبه وراثتی داشته باشد و برخی افراد از نظر ژنتیکی مستعد تنبلی یا کندی عملکرد روده باشند. به گفته او، تفاوتهای ژنتیکی همچنین ممکن است باعث شوند تیامین دریافتی از رژیم غذایی، در برخی افراد تأثیر بیشتری بر عملکرد روده بگذارد.
پژوهشگران دو ژن «اسالسی۳۵اف۳» و «اکسپیآر۱» را نیز شناسایی کردند که در انتقال و فعالسازی تیامین در داخل سلولها نقش دارند. بررسیها نشان داد ارتباط میان میزان تیامین دریافتی از مواد غذایی و دفعات اجابت مزاج نیز با توجه به تفاوتهای ژنتیکی در این مسیرها تغییر میکند.
به بیان دیگر، تفاوتهای ژنتیکی در چگونگی مصرف تیامین در بدن شاید یکی از دلایلی باشد که ویتامین ب۱ موجود در رژیم غذایی در الگوی دفع همه افراد تأثیری یکسان نمیگذارد.
شواهد درباره ارتباط ویتامین ب۱ و یبوست چه میگویند؟
یافتههای ژنتیکی تنها شواهد موجود درباره ارتباط تیامین و عملکرد روده نیستند.
در مطالعهای مقطعی در سال ۲۰۲۴، که بیش از ۱۰ هزار بزرگسال را بررسی کرد، جذب بیشتر تیامین از راه رژیم غذایی با شیوع کمتر یبوست مزمن همراه بود. در این مطالعه، افرادی که ویتامین ب۱ بیشتری جذب میکردند کمتر به یبوست دچار میشدند و مصرف بیشتر این ویتامین با مدفوع نرمتر و افزایش حرکات دودی روده نیز مرتبط بود.
این ارتباط حتی پس از در نظر گرفتن میزان مصرف فیبر، سایر ویتامینهای گروه ب و مجموع کالری دریافتی همچنان پابرجا بود. این یافته این احتمال را تقویت میکند که ارتباط تیامین با عملکرد روده صرفا ناشی از کیفیت بالای رژیم غذایی نیست.
شواهد دیگری نیز از افرادی به دست آمده است که کمبود تیامین در آنان تأیید شده بود. افرادی که جراحی بایپس معده انجام میدهند بیشتر در معرض کمبود این ویتامین قرار دارند. در این بیماران پایین بودن میزان تیامین با یبوست و رشد بیش از حد باکتریها در روده کوچک مرتبط بود. در چنین مواردی، جبران کمبود تیامین با بهبود دفعات اجابت مزاج همراه بود.
در برخی گزارشهای موردی نیز پس از درمان کمبود تیامین، بهبود علائم گوارشی، از جمله یبوست و نفخ، گزارش شده است.
تیامین چگونه به سلامت روده کمک میکند؟
نقش تیامین در دستگاه گوارش تنها به حرکات روده محدود نمیشود.
باکتریهای روده برای کمک به تجزیه مواد غذایی و تولید «بوتیرات» به تیامین نیاز دارند. بوتیرات ترکیبی مفید است که به تقویت سد محافظ روده و حفظ حرکات طبیعی آن کمک میکند و در عین حال یکی از منابع اصلی انرژی سلولهای روده بزرگ است.
کارا سیدمن، متخصص تغذیه، میگوید وقتی میزان تیامین پایین باشد، سلولهای روده برای تولید انرژی کافی و انجام طبیعی وظایفشان با مشکل مواجه میشوند. این موضوع برای سلولهای روده اهمیت ویژهای دارد، زیرا این سلولها انرژی زیادی مصرف میکنند و در حالی که باید سد محافظ روده را حفظ کنند پیوسته در حال نوسازیاند.
به گفته سیدمن، وقتی انرژی کافی به این سلولها نرسد، نفوذپذیری سد دفاعی روده افزایش مییابد و در نتیجه برخی اجزای باکتریایی میتوانند وارد جریان خون شوند و سیستم ایمنی را تحریک کنند. از این رو، کمبود تیامین ممکن است نهتنها بر سرعت حرکت محتویات روده، بلکه بر سلامت سد محافظ روده و تعادل میکروبی آن نیز تأثیر بگذارد.
مطالعات دیگری نیز نشان دادهاند افزایش تیامین دریافتی از مواد غذایی ممکن است ترکیب میکروبیوم روده را به نفع برخی باکتریهای مفید تغییر دهد. در مقابل، کمبود تیامین ممکن است به برهم خوردن تعادل میکروبی روده منجر شود؛ وضعیتی که با کاهش تولید بوتیرات و افزایش برخی میکروبهای کمتر مفید همراه است.
آیا مصرف مکمل تیامین ضروری است؟
کمبود واقعی تیامین در افراد سالمی که رژیم غذایی متنوعی دارند چندان شایع نیست. میزان توصیهشده روزانه این ویتامین برای بیشتر بزرگسالان سالم حدود ۱.۱ تا ۱.۲ میلیگرم است؛ مقداری که معمولا در یک رژیم غذایی متنوع شامل غلات کامل، حبوبات و گوشت موجود است.
دکتر آدام پونت، متخصص گوارش، میگوید فرد سالمی که رژیم غذایی متنوعی دارد، به احتمال زیاد دچار کمبود تیامین نمیشود و رژیم غذایی معمول در کشورهای غربی عموما میزان کافی از این ویتامین را برای پیشگیری از کمبود تأمین میکند.
با این حال، برخی افراد بیش از دیگران در معرض کمبود ویتامین ب۱ قرار دارند. مصرف مزمن الکل، مصرف برخی داروهای ادرارآور، جراحیهای کاهش وزن، تغذیه ناکافی در سالمندان، دیابت، وابستگی به مواد غذایی فوق فراوریشده، استفراغ مداوم، اختلال در جذب مواد مغذی و رژیمهای غذایی بسیار محدودکننده از جمله عواملیاند که احتمال کمبود تیامین را افزایش میدهند.
به گفته سیدمن، در این گروهها، ارزیابی رژیم غذایی و در صورت لزوم تجویز مکمل میتواند بخشی از یک برنامه جامع برای حفظ سلامت دستگاه گوارش و بهبود سوختوساز بدن باشد.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند افرادی که به یبوست مزمن، سندرم روده تحریکپذیر یا علائم گوارشی با علت نامشخص مبتلا هستند، بهتر است به جای مصرف خودسرانه مکمل ابتدا تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرند. اگر احتمال کمبود تیامین وجود داشته باشد، مصرف مکمل نیز بهتر است زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.
تیامین بدون نسخه در بسیاری از مولتیویتامینها و مکملهای ویتامین بکمپلکس وجود دارد. بسیاری از این مکملها حدود ۱.۵ میلیگرم تیامین دارند که تقریبا با نیاز روزانه بدن مطابقت دارد.
ویتامین ب۱ همچنین خطر مسمومیت حاد ندارد. تیامین یک ویتامین محلول در آب است و مقدار اضافی آن پس از ورود به جریان خون، معمولا از راه ادرار دفع میشود. به همین دلیل، تاکنون برای مصرف روزانه آن سقف مجاز مشخصی تعیین نشده است.
در نهایت، یافتههای جدید نشان میدهند ژنتیک ممکن است در میزان تأثیر ویتامین ب۱ بر روال دفع افراد نقش داشته باشد. با این حال، صرفنظر از تفاوتهای ژنتیکی، جذب مقدار کافی تیامین از راه مواد غذایی یا یک مولتیویتامین معمولی ممکن است به حفظ حرکات طبیعی روده کمک کند.
