پیش از آنکه حافظه شروع به ضعیف شدن کند، مغز ممکن است نشانههای مشکل را در جایی غیرمنتظره آشکار کرده باشد: در شیوه راه رفتن شما.
بسیاری از افراد تصور میکنند کندتر راه رفتن یا کم شدن تعادل صرفا بخشی از روند افزایش سن است، اما متخصصان مغز و اعصاب میگویند راه رفتن یکی از پیچیدهترین کارهایی است که مغز انجام میدهد و تغییرات ظریف در سرعت، تعادل یا هماهنگی حرکات، گاهی سالها پیش از آشکار شدن مشکلات حافظه پدیدار میشوند.
دکتر هسیه پینگهسین، جراح مغز و اعصاب در بیمارستان دانشگاه ملی چیائو تونگ تایوان، به اپک تایمز گفت: «راهرفتن آینه سلامت مغز است. تغییرات شیوه راه رفتن حتی ممکن است از نخستین نشانههای هشداردهنده چندین بیماری مغز و اعصاب باشند.»
راه رفتن ممکن است کاری خودکار به نظر برسد، اما هر قدم مستلزم آن است که چندین بخش مغز در کسری از ثانیه با هم کار کنند. مغز پیوسته حرکت را برنامهریزی میکند، تعادل را نگه میدارد، محیط اطراف را زیر نظر میگیرد و وضعیت بدن را تنظیم میکند.
بخشهای مختلف مغز در این کار نقش دارند. به این ترتیب که لوب پیشانی فرمان برداشتن قدم را صادر میکند. مخچه مرکز ثقل بدن را لحظهبهلحظه تنظیم میکند. لوب آهیانهای فاصلهها را در محیط اطراف تشخیص میدهد و قشر پیشپیشانی به فرد کمک میکند به موانع توجه کند و زمین نخورد. اختلال در هر بخش از این مجموعه میتواند سرعت راه رفتن را کاهش دهد.
با افزایش سن، بروز سکتههای کوچک یا ابتلا به بیماریهای تحلیلبرنده دستگاه عصبی مانند پارکینسون و زوال عقل، ناپایداری هنگام راه رفتن ممکن است از نخستین نشانهها باشد.
پنج اختلال مغزی که ممکن است ابتدا بر راه رفتن اثر بگذارند
۱ــ مراحل اولیه زوال عقل
افراد دچار اختلال شناختی خفیف، گاهی پیش از آنکه حافظهشان به میزان قابل توجهی افت کند، بهتدریج کندتر راه میروند. مطالعهای که سال ۲۰۲۳ در مجله ساینتیفیک ریپرتز منتشر شد، سرعت راه رفتن نزدیک به دو هزار سالمند را بررسی کرد و نشان داد افرادی که عملکرد شناختی ضعیفتری داشتند، در زندگی روزمره کندتر راه میرفتند. حتی در برخی افراد دچار اختلال شناختی خفیف، سرعت راه رفتن در زمانهای مشخصی پیش از افت قابلتوجه حافظه کاهش یافته بود.
۲ــ بیماری پارکینسون
مغز افراد مبتلا به پارکینسون بهتدریج توانایی تولید دوپامین را از دست میدهد. در نتیجه، ممکن است قدمها کوتاهتر شوند، پاها هنگام راه رفتن روی زمین کشیده شوند و حرکت تاب خوردن دستها کاهش یابد. بسیاری از افراد این تغییرات را به افزایش سن نسبت میدهند و فرصت تشخیص زودهنگام از دست میرود.
۳ــ بیماری عروق کوچک مغزی
سکته در رگهای کوچک و عمقی مغز میتواند مسیرهای انتقال پیام عصبی در ماده سفید را تحت تاثیر قرار دهد. اختلال در انتقال این پیامها ممکن است راه رفتن را کند و نامطمئن کند. از آنجا که چنین وضعیتی ممکن است با نشانه آشکاری مانند فلج یکطرفه همراه نباشد، گاهی نادیده گرفته میشود.
۴ــ هیدروسفالی با فشار طبیعی
در این وضعیت، مایع مغزینخاعی بیش از اندازه در حفرههای درون مغز، موسوم به بطنها، جمع میشود و بر عملکرد اعصاب کنترلکننده راه رفتن اثر میگذارد. فرد ممکن است دچار «راه رفتن مغناطیسی» شود؛ گویی پاهایش به زمین چسبیدهاند و بلند کردن آنها دشوار است. قدمها نیز بسیار کوتاه میشوند.
۵ــ خونمردگی مزمن زیر سختشامه مغز یا هماتوم خارج سختشامه
در برخی سالمندان، حتی ضربهای جزئی به سر ممکن است به خونریزی منجر شود. خون میتواند طی چند هفته در زیر سختشامه، یکی از لایههای پوشاننده مغز، جمع شود و به مغز فشار بیاورد. ناپایداری هنگام راه رفتن، خوابآلودگی، کند شدن واکنشها و ضعف دست یا پای یک سمت از نشانههای احتمالی آن است.
به گفته دکتر هسیه، علاوه بر بیماریهایی مانند زوال عقل و پارکینسون، التهاب مزمن نیز ممکن است بر مغز و توان حرکتی اثر بگذارد. پژوهشها نشان دادهاند سالمندانی که میزان مواد نشانگر التهاب در خونشان بالاتر است، معمولا کندتر راه میروند و بیشتر در معرض مشکلات حرکتی در آینده قرار دارند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
او توضیح میدهد که التهاب خفیف و مداوم ممکن است از چند راه بر حرکت اثر بگذارد: آسیب به سلولهای عصبی و کند کردن انتقال پیامها، آسیب به ماده سفید مغز که پیامهای حرکتی را منتقل میکند، تاثیر بر دوپامین و دشوارتر شدن آغاز حرکت و برهم زدن زمانبندی انقباض عضلات.
به گفته او، کمخوابی طولانیمدت، سندروم متابولیک، برهم خوردن تعادل میکروبهای روده و استرس روانی مزمن از عواملیاند که میتوانند با التهاب مزمن همراه باشند.
پنج تغییر در راه رفتن که نباید نادیده گرفت
به گفته هسیه، کند شدن راه رفتن معمولا ناگهانی رخ نمیدهد و ممکن است پیش از آن، تغییرات زیر نیز دیده شود:
ــ نگاه کردن مداوم به زمین هنگام راهرفتن: این تغییر ممکن است نشانه کاهش تعادل یا دشواری در تشخیص موقعیت بدن نسبت به محیط باشد.
ــ برداشتن قدمهای بیشتر برای چرخیدن: فرد برای تغییر جهت، به جای یک حرکت روان چند قدم کوچک برمیدارد.
ــ دشواری در حفظ تعادل هنگام راه رفتن و صحبت کردن همزمان: این وضعیت ممکن است نشان دهد انجام دادن همزمان دو کار برای مغز دشوارتر شده است.
ــ کوتاهتر شدن محسوس قدمها: بهویژه اگر این تغییر صبحها یا در محیطهای ناآشنا بیشتر به چشم بیاید.
ــ نامتقارن شدن حرکت دستها: برای مثال، یک دست هنگام راه رفتن بهطور معمول حرکت کند، اما دست دیگر کمتر تاب بخورد.
هسیه توصیه میکند اگر چنین نشانههایی دیده میشوند، بهویژه پس از ضربه به سر یا زمین خوردن، فرد برای بررسی پزشکی مراجعه کند. البته نمیتوان از همه بیماریهای مغز و اعصاب پیشگیری کرد، اما راهکارهایی که به کاهش التهاب و حفظ عملکرد مغز کمک میکنند، ممکن است توان حرکتی را در سنین بالاتر نیز حفظ کنند.
نوبوسادا شینورا، متخصص علوم اعصاب، مصرف روغن سیر را برای سلامت شناختی پیشنهاد میکند. به نوشته مقاله، یک مرور پژوهشی در مجله شیمی علوم اعصاب انجمن شیمی آمریکا (ACS Chemical Neuroscience) به ظرفیت درمانی برخی ترکیبات سیر، بهویژه ترکیبات گوگردی آن، در بیماری پارکینسون اشاره کرده است. شینورا در عین حال تاکید میکند که برای محافظت از مغز نمیتوان تنها به یک ماده غذایی تکیه کرد. او رژیمی شامل سبزیجات، غلات کامل، خوراکیهای تخمیری، غذاهای دریایی و قارچ را توصیه میکند و ماهیهای سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ را نیز مفید میداند.
او افزون بر تغذیه، ورزشهای هوازی مانند تایچی و پیادهروی تند هم توصیه میشود و لازم نیست شدت ورزش بسیار زیاد باشد.
ضعف حافظه همیشه نخستین نشانه مشکل در مغز نیست. گاهی سرنخهای زودتر را میتوان در قدمها دید. اگر متوجه شدید که کندتر راه میروید، قدمهایتان بهطور غیرمعمول کوتاه شده، چرخیدن برایتان دشوارتر است یا بیشتر تعادلتان را از دست میدهید، این تغییرات را صرفا به افزایش سن نسبت ندهید.
