ویتامینی که برای افزایش انرژی و کاهش استرس تبلیغ می‌شود، حالا زیر ذره‌بین پزشکان قرار گرفته است. پژوهش‌ها و گزارش‌های تازه نشان می‌دهد مصرف بیش‌ازحد ویتامین ب۶، که در مکمل‌ها، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و محصولات غنی‌شده یافت می‌شود، می‌تواند به آسیب عصبی جدی منجر شود، آسیبی که گاه آرام و بی‌صدا آغاز می‌شود.

آگاهی عمومی درمورد عوارض نادر اما بالقوه خطرناک مصرف میزان بالای ویتامین ب۶ رو به افزایش است، ماده‌ای که طی سال‌های اخیر به یکی از ترکیبات محبوب در انواع مکمل‌های غذایی، نوشیدنی‌های الکترولیتی (حاوی املاح معدنی) و خوراکی‌های غنی‌شده تبدیل شده است.

ویتامین ب۶، که با نام پیریدوکسین هم شناخته می‌شود، در بسیاری از عملکردهای بدن نقش کلیدی دارد، از سلامت اعصاب و سوخت‌وساز پروتئین‌ها گرفته تا تنظیم قند خون. این ویتامین همچنین برای رشد مغز اهمیت ویژه‌ دارد و به همین دلیل مصرف آن در دوران بارداری و برای نوزادان ضروری است. درکل، از آن به‌عنوان تقویت‌کننده انرژی و کاهنده استرس یاد می‌شود.

به‌گزارش ان‌بی‌سی‌نیوز، ب۶ به‌طور طبیعی در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد و به محصولات آماده مصرف به‌ویژه غلات صبحانه هم افزوده می‌شود. بیشتر مولتی‌ویتامین‌ها هم حاوی این ماده‌اند. افزون بر این، در برخی نوشیدنی‌های انرژی‌زا ویتامین ب۶ جایگزین کافئین شده است.

همین فراوانی به‌گفته متخصصان بخشی از مشکل است. پزشکان هشدار می‌دهند که مصرف میزان بالا می‌تواند باعث تجمع ویتامین ب۶ در بافت‌های بدن و در نهایت آسیب عصبی شود. به گفته متخصصان مغز و اعصاب، این نوع مسمومیت اغلب تدریجی است و ممکن است مدت‌ها پنهان بماند و تشخیص داده نشود.

در نوامبر گذشته موارد مشکوک به مسمومیت با ب۶ دولت استرالیا را وادار کرد مقررات فروش مکمل‌های حاوی دوزهای بالای این ویتامین را سخت‌گیرانه‌تر کند. از اواسط سال ۲۰۲۷ محصولاتی که بیش از ۵۰ میلی‌گرم ب۶ در هر دوز روزانه دارند، فقط در داروخانه فروخته خواهند شد و محصولات بالای ۲۰۰ میلی‌گرم از هم‌اکنون به نسخه پزشک نیاز دارند.

به‌رغم این هشدارها، بازار ویتامین ب۶ همچنان در حال رشد است. پیش‌بینی می‌شود ارزش جهانی این بازار تا سال ۲۰۳۰ از ۷۱۲ میلیون دلار فراتر رود. مسمومیت با ب۶ نادر بوده، اما آمارها نشان می‌دهد روند آن افزایشی است. در سال ۲۰۲۴، ۴۳۹ مورد تماس مرتبط با مصرف بیش‌ازحد ویتامین ب۶ ثبت شده در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۹، ۳۶۹ مورد و در سال ۲۰۱۴، ۳۱۱ مورد بوده است. هیچ‌یک از این موارد به مرگ منجر نشده‌اند.

برخی افراد تصور می‌کنند ویتامین‌های محلول در آب ازجمله ب۶ بی‌خطرند، زیرا برخلاف ویتامین‌های محلول در چربی در بدن ذخیره نمی‌شوند و از طریق ادرار دفع می‌شوند. اما متخصصان تغذیه تاکید می‌کنند که این برداشت نادرست است. به‌گفته آنها، ویتامین‌ها «مواد خنثی» نیستند، ترکیبات شیمیایی فعالی‌اند که مصرف بیش‌ازحدشان عوارض جدی ایجاد می‌کند.

علائم مسمومیت با ب۶ معمولا به‌آرامی ظاهر می‌شود و به همین دلیل، بسیاری از افراد متوجه خطر نمی‌شوند. نشانه‌های اولیه می‌تواند بی‌حسی گاه‌به‌گاه انگشتان پا باشد، حالتی که اغلب نادیده گرفته می‌شود. این علائم ممکن است به احساس سوزش، گزگز، گرما یا سرما در پاها و حتی گسترش به ساق پا منجر شود.

سایر علائم شامل درد عصبی، بی‌حسی، اختلال در تعادل، ضعف عضلانی، تغییرات فشار خون، خستگی، سوزش معده و تهوع است. آزمایش خون می‌تواند میزان بیش‌ازحد ب۶ را مشخص کند. پزشکان می‌گویند با اینکه محدوده ایمنی نسبتا وسیعی برای مصرف ب۶ وجود دارد، اما در نهایت «میزان بالای مصرف هر ماده‌ای، حتی آب، می‌تواند مضر باشد».

روایت یک مسمومیت «ترسناک»

روایت بلر هادی، زن ۳۶ ساله ساکن کلرادو، از مسمومیت ب۶، به گفته خودش، «ترسناک» است. او پس از نقل مکان از کالیفرنیا، برای جلوگیری از کم‌آبی بدن در ارتفاعات، شروع به مصرف روزانه یک نوشیدنی الکترولیتی کرد، دقیقا مطابق دستورالعمل.

هر بسته از این محصول حاوی ۱.۹۳ میلی‌گرم ویتامین ب۶ بود، معادل ۱۱۰ درصدِ مقدار توصیه‌شده روزانه. با این حال، خیلی زود علائمی مانند سرگیجه، تپش قلب و احساس هجوم آدرنالین به سراغش آمد. بی‌آنکه بداند این نشانه‌ها ممکن است به ب۶ مربوط باشد، مصرف نوشیدنی را ادامه داد.

در ادامه، علائم آلرژی و بی‌خوابی بروز کرد و در نهایت به‌دلیل واکنش شدید و مشکلات قلبی درپی مصرف جگر مرغ که سرشار از ویتامین ب۶، در بیمارستان بستری شد. پس از ترخیص، او به نوروپاتی محیطی و وزوز گوش مبتلا شد. ماه‌ها طول کشید تا در نهایت در آزمایش خونش مشخص شد که سطح ویتامین ب۶ در بدن او بیش از دو برابر حد مجاز است. پزشکان بلافاصله توصیه کردند هر منبع حاوی ب۶ را قطع کند.

او اکنون در حال بهبودی است، اما همچنان با برخی عوارض دست‌وپنجه نرم می‌کند و به افرادی که دچار مسمومیت مشابه شده‌اند داوطلبانه کمک می‌کند.

مقدار ایمن ویتامین ب۶ چقدر است؟

مقدار توصیه‌شده روزانه ب۶ برای بزرگسالان جوان حدود ۱.۳ میلی‌گرم است، برای زنان بالای ۵۰ سال ۱.۵ میلی‌گرم و برای مردان میانسال ۱.۷ میلی‌گرم. این ویتامین در مواد غذایی مانند مرغ، ماهی، جگر، سیب‌زمینی، سبزیجات نشاسته‌ای و میوه‌هایی جز مرکبات یافت می‌شود و نیاز بیشتر افراد نیز با رژیم غذایی تامین می‌شود.

حد بالای مجاز مصرف در آمریکا ۱۰۰ میلی‌گرم در روز است، در حالی که این عدد در اروپا ۱۲ میلی‌گرم و در استرالیا ۵۰ میلی‌گرم تعیین شده است. کارشناسان تاکید می‌کنند میزان تحمل ب۶ در افراد مختلف متفاوت است و عواملی مانند ژنتیک، رژیم غذایی و مصرف داروها حتی در دوزهای توصیه‌شده می‌تواند خطر مسمومیت را افزایش دهد.

ممکن است روی برچسب محصولات ویتامین ب۶ با نام‌های پیریدوکسین، پیریدوکسال یا پیریدوکسامین درج شود. متخصصان توصیه می‌کنند که مقدار ویتامین ب۶ را از همه منابع مختلف، مانند غذا، مکمل‌ها و سایر محصولات، محاسبه کنید تا بتوانید میزان کل مصرفتان را بسنجید. ب۶ می‌تواند ۳۰ تا ۴۰ روز در بدن باقی بماند. با قطع مصرف، علائم معمولا بهبود می‌یابد، اما در برخی موارد آسیب عصبی به‌طور کامل ترمیم نمی‌شود.