برخی افراد با مصرف داروهای کاهش وزن مانند اوزمپیک و ویگووی وزن زیادی از دست می‌دهند، در حالی که برخی دیگر با وجود مصرف همان دارو و همان دوز، کاهش وزن بسیار اندکی دارند یا حتی وزنشان کمی افزایش می‌یابد. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد عواملی مانند نوع پرخوری، ژنتیک، جنسیت، ابتلا به دیابت، سرعت کاهش وزن در ماه‌های نخست و حتی عملکرد مغز و میکروبیوم روده می‌توانند در میزان پاسخ افراد به این داروها نقش داشته باشند.

یاهو در مقاله‌ای، با جمع‌آوری نظر متخصصان، به مهم‌ترین یافته‌های علمی درباره علت این تفاوت‌ها، روش‌های پیش‌بینی اثربخشی دارو و آنچه باید پیش از شروع یا قطع درمان دانست، پرداخته است.

پاسخ افراد به داروهای خانواده جی‌‌ال‌پی‌ــ۱ می‌تواند بسیار متفاوت باشد. ممکن است دو نفر درمان را با یک داروی یکسان، دوز یکسان و در یک زمان آغاز کنند، اما در پایان سال نتایج کاملا متفاوتی بگیرند. مطالعات نشان داده‌اند که برخی افراد کمتر از ۵ درصد وزن بدنشان را از دست می‌دهند یا حتی هنگام مصرف دارو دچار افزایش وزن می‌شوند، در حالی که برخی دیگر بیش از ۲۰ درصد از وزنشان را از دست می‌دهند. همین اختلاف زیاد باعث شده است پژوهشگران به دنبال عواملی باشند که پاسخ هر فرد به این داروها را تعیین می‌کند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد نوع پرخوری فرد بر میزان اثربخشی اوزمپیک اثر دارد. افراد به دلایل متفاوتی پرخوری می‌کنند. برخی به دلیل جذاب بودن ظاهر، بو یا طعم غذا بیش از اندازه غذا می‌خورند، اما برخی دیگر هنگام استرس، اضطراب یا ناراحتی‌های روحی به غذا پناه می‌برند.

مطالعات نشان داده‌اند افرادی که بیشتر تحت تاثیر محرک‌های بیرونی غذا قرار می‌خورند، معمولا با داروهای جی‌‌ال‌پی‌ــ۱ کاهش وزن بیشتری دارند، اما افرادی که مشکل پرخوری احساسی و عصبی دارند، معمولا به این داروها پاسخ ضعیف‌تری می‌دهند.

با این حال پرخوری احساسی و عصبی مانعی برای مصرف این داروها نیست، تنها نشان می‌دهد که بیمار احتمالا علاوه بر دارو، به حمایت بیشتری نیاز دارد. این حمایت می‌تواند به صورت درمان شناختی‌ــ‌رفتاری (CBT)، آموزش کنترل استرس یا در برخی موارد استفاده از داروهای کمکی باشد.

با استفاده از پرسشنامه‌های ساده‌ای که در چند دقیقه تکمیل می‌شوند، می‌توان الگوی پرخوری افراد را شناسایی و درمان مناسب‌تری برای آنان انتخاب کرد.

آیا آزمایش ژنتیک می‌تواند پیش‌بینی کند اوزمپیک برای چه کسانی موثر است؟

پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند برخی تغییرات یا واریانت‌های ژنتیکی (تفاوت‌ها یا تغییرات طبیعی در ژن‌های افراد) می‌توانند پاسخ بدن به داروهای جی‌ال‌پی‌ــ۱ را کاهش دهند.

نکته جالب این است افرادی که این تغییرات ژنتیکی را در ژن‌هایشان دارند، با وجود آنکه ممکن است به طور طبیعی مقدار بیشتری از هورمون جی‌ال‌پی‌ــ۱ تولید کنند، همچنان پاسخ ضعیف‌تری به این داروها نشان می‌دهند.

براورد می‌شود حدود یک نفر از هر ۱۰ نفر این تغییرات ژنتیکی را داشته باشد.

یافته‌های ژنتیکی اخیر اگرچه بسیار امیدوارکننده‌اند، پژوهشگران تاکید می‌کنند که هنوز هیچ آزمایش ژنتیکی وجود ندارد که بتوان از آن به‌عنوان یک ابزار قابل‌اعتماد در تصمیم‌گیری بالینی استفاده کرد. دلیل آن این است که هر یک از این تغییرات ژنتیکی شناسایی‌شده تنها بخش کوچکی از تفاوت میان افراد را توضیح می‌دهد و تاثیر آن‌ها به‌تنهایی برای پیش‌بینی نتیجه درمان کافی نیست.

در حال حاضر بهترین شاخص برای پیش‌بینی موفقیت درمان، نه ژنتیک بلکه واکنش اولیه بدن به دارو است. مطالعات نشان می‌دهد اگر فرد در سه ماه نخست درمان دست‌کم حدود ۲.۳ کیلو وزن کم کند، این موضوع بسیار بهتر از هر آزمایش ژنتیکی شناخته‌شده می‌تواند موفقیت درمان در ادامه مسیر را پیش‌بینی کند. به عبارت دیگر، واکنش بدن در ۹۰ روز نخست، قابل‌اعتمادترین شاخص برای ارزیابی اثربخشی دارو است.

غیر از ژنتیک، چه عواملی بر میزان کاهش وزن تاثیر می‌گذارند؟

چند ویژگی بالینی نیز می‌توانند تا حد زیادی میزان پاسخ افراد به این داروها را پیش‌بینی کنند. مطالعات نشان می‌دهد زنان نسبت به مردان، به طور متوسط کاهش وزن بیشتری دارند. افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ هم معمولا کمتر از افراد فاقد دیابت وزن کم می‌کنند. افراد داری مشکل پرخوری عصبی نیز معمولا در مقایسه با سایر افراد کاهش وزن کمتری دارند. ضمنا افرادی که از همان هفته‌ها و ماه‌های نخست درمان کاهش وزن سریعی دارند، معمولا در پایان درمان نیز کاهش وزن بیشتری خواهند داشت.

آیا میزان جی‌ال‌پی‌ــ۱ طبیعی که بدن تولید می‌کند، بر پاسخ به دارو اثر دارد؟

پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که سلول‌های آلفای لوزالمعده نیز مقدار قابل‌توجهی جی‌ال‌پی‌ــ۱ تولید می‌کنند؛ موضوعی که این فرضیه را مطرح کرد که شاید برخی افراد به دلیل تولید بیشتر این هورمون، با دوزهای پایین دارو نیز نتایج چشمگیری بگیرند.

با این حال پژوهشگران معتقدند در حال حاضر، اندازه‌گیری سطح پایه جی‌ال‌پی‌ــ۱ طبیعی بدن ابزار قابل‌اعتمادی برای پیش‌بینی پاسخ به داروهایی مانند سماگلوتاید یا تیرزپاتاید نیست، زیرا به نظر می‌رسد تفاوت پاسخ افراد بیشتر به عواملی مانند ژنتیک گیرنده‌های جی‌ال‌پی‌ــ۱، حساسیت مغز به این هورمون و الگوهای رفتاری مرتبط با غذا خوردن مربوط باشد، نه صرفا مقدار جی‌ال‌پی‌ــ۱ طبیعی موجود در بدن.

آیا میکروبیوم روده در عملکرد اوزمپیک نقش دارد؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهد رابطه میان داروهای خانواده جی‌ال‌پی‌ــ۱ و میکروبیوم روده (مجموعه باکتری‌ها و سایر میکروارگانیسم‌های ساکن روده) یک رابطه دوطرفه است. یعنی از یک سو، ترکیب میکروبیوم می‌تواند بر نحوه عملکرد این داروها اثر بگذارد و از سوی دیگر، خود داروها نیز ترکیب میکروبیوم روده را تغییر می‌دهند.

برخی مطالعات اولیه نشان داده‌اند که ترکیب باکتری‌های روده پیش از آغاز درمان ممکن است با میزان بهبود قند خون در ارتباط باشد، اما هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد این موضوع درباره کاهش وزن نیز صدق می‌کند.

در سال‌های اخیر، محصولات و رژیم‌های مختلفی با هدف «بهبود میکروبیوم روده» معرفی شده‌اند، اما تاکنون هیچ مدرک علمی معتبری نشان نداده است که بهینه‌سازی میکروبیوم پیش از آغاز درمان با داروهای جی‌ال‌پی‌ــ۱ باعث افزایش کاهش وزن شود. بنابراین، در حال حاضر چنین اقدامی بخشی از توصیه‌های درمانی استاندارد نیست.

کاهش چربی یا از دست دادن عضله؛ اوزمپیک دقیقا چه چیزی کم می‌کند؟

یکی از نگرانی‌های مهم درباره این داروها آن است که بخشی از وزن از دست‌رفته توده بدون چربی بدن است. یعنی فقط چربی کاهش پیدا نمی‌کند، بلکه بخشی از عضلات، آب بدن و سایر بافت‌های غیرچربی نیز از دست می‌روند. حتی برخی بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود یک‌سوم وزن کاهش‌یافته ممکن است مربوط به توده بدون چربی باشد.

احتمال تحلیل عضلات در سالمندان، مردان و افرادی که در مدت کوتاهی وزن زیادی کم می‌کنند، بیشتر است. به همین دلیل هنگام استفاده از این داروها دو اقدام بیش از همه اهمیت دارد: دریافت پروتئین کافی در رژیم غذایی و انجام دادن تمرین‌های مقاومتی مانند تمرین با وزنه یا کش‌های ورزشی. این دو اقدام موثرترین راهکارهای شناخته‌شده برای حفظ توده عضلانی در طول کاهش وزن‌اند.

باید یادآوری کنیم نتایج یک مطالعه درباره داروی تیرزپاتاید نشان داد که اگرچه حجم عضلات ممکن است کاهش یابد، کیفیت عملکرد آن‌ها می‌تواند بهتر شود. پژوهشگران معتقدند دلیل این موضوع کاهش چربی نفوذکرده در بافت عضله است که در نتیجه آن، عضله‌ای که باقی می‌ماند ممکن است کارآمدتر از قبل باشد. لذا صرف اندازه‌گیری توده عضلانی تصویر کاملی از وضعیت واقعی عضلات ارائه نمی‌‌دهد.

آیا قرص ویگووی به اندازه نوع تزریقی موثر است؟

از نظر اثر دارویی، شکل خوراکی و تزریقی سماگلوتاید معادل یکدیگرند، اما اثربخشی قرص به این بستگی دارد که بیمار دستور مصرف آن را کاملا رعایت کند. این قرص باید با معده خالی و مطابق دستورالعمل‌های مشخص مصرف شود. در غیر این صورت، میزان جذب و اثربخشی آن کاهش می‌یابد. در مقابل، نوع تزریقی از دستگاه گوارش عبور نمی‌کند و معمولا نتایج قابل‌پیش‌بینی‌تری دارد، به‌ویژه برای افرادی که رعایت دقیق شرایط مصرف قرص برایشان دشوار است.

آیا اثر داروهای جی‌ال‌پی‌ــ۱ فقط به کاهش اشتها محدود می‌شود؟

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد این داروها تنها بر اشتها اثر نمی‌گذارند، بلکه بر مراکز پاداش و انگیزه در مغز نیز تاثیر دارند. به همین دلیل، برخی مصرف‌کنندگان علاوه بر کاهش اشتها، از کاهش میل به نوشیدن الکل، سیگار کشیدن، خریدهای اجباری و برخی رفتارهای وسواسی نیز خبر داده‌اند. البته درباره برخی از این آثار هنوز تحقیقات ادامه دارد و شواهد موجود در مراحل اولیه است.

بر اساس یافته‌های پژوهشگران، این داروها احساس لذت را از بین نمی‌برند، بلکه شدت میل و کشش فرد برای رسیدن به پاداش را کاهش می‌دهند. به بیان دیگر، این داروها بیشتر بر حس «خواستن» اثر می‌گذارند تا حس «لذت بردن». همین موضوع می‌تواند توضیح دهد که چرا برخی افراد پس از مصرف این داروها نه‌تنها کمتر غذا می‌خورند، بلکه به برخی رفتارهای اعتیادگونه یا اجباری نیز تمایل کمتری پیدا می‌کنند

اوزمپیک فقط داروی لاغری نیست

پژوهشگران می‌گویند این داروها را دیگر نباید صرفا «داروهای کاهش وزن» دانست.

شواهد فزاینده نشان می‌دهد داروهای خانواده جی‌ال‌پی‌ــ۱ در واقع داروهای قلبی‌ــ‌متابولیک‌اند که علاوه بر کاهش وزن، می‌توانند خطر بروز بیماری‌های قلبی‌‌عروقی را نیز کاهش دهند، حتی در شرایطی که میزان کاهش وزن، عامل اصلی این اثر نباشد.

با این حال، برخی پزشکان همچنان این داروها را بیشتر به‌عنوان داروهای دیابت می‌شناسند تا داروهای قلبی‌ــ‌متابولیک. از سوی دیگر، در بسیاری از کشورها شرکت‌های بیمه پرداخت هزینه این داروها را به داشتن شاخص توده بدنی (BMI) مشخص محدود کرده‌اند. هزینه بالای دارو و تمرکز افکار عمومی بر جنبه لاغری این داروها نیز از دیگر عواملی است که باعث شده است سایر مزایای درمانی آن‌ها کمتر موردتوجه قرار گیرد.

اگر مصرف اوزمپیک متوقف شود، چه اتفاقی می‌افتد؟

یکی از مهم‌ترین چالش‌های این داروها، بازگشت وزن پس از قطع درمان است. مطالعات نشان می‌دهد در بیشتر افراد، این داروها تغییر دائمی در سوخت‌وساز بدن ایجاد نمی‌کنند و در نتیجه، احتمال بازگشت وزن بالا است و افراد به‌طور معمول، طی یک سال پس از قطع دارو، حدود ۷۵ درصد وزن ازدست‌رفته را دوباره به دست می‌آورند.

البته این یک قاعده همگانی نیست. افرادی که تغییرات پایداری در سبک زندگی خود ایجاد می‌کنند یا درمان را در مراحل اولیه اختلالات متابولیک، مانند پیش‌دیابت، آغاز کرده‌اند، ممکن است نتایج بهتری داشته باشند.

پژوهشگران امیدوارند در آینده بتوان با ترکیب اطلاعات مربوط به ژنتیک، میکروبیوم روده، هورمون‌ها و ویژگی‌های رفتاری و روان‌شناختی هر فرد، میزان پاسخ او به این داروها را پیش‌بینی کرد. با این حال، براوردها نشان می‌دهد چنین آزمایش جامعی هنوز پنج تا ۱۰ سال با ورود به کاربرد روزمره پزشکی فاصله دارد.

تا آن زمان، مهم‌ترین توصیه این است که درمان بر اساس شرایط هر فرد، از جمله الگوی تغذیه، وضعیت سلامت و بیماری‌های همراه انتخاب شود و سپس روند پاسخ بیمار در سه ماه نخست به‌دقت تحت نظر قرار گیرد.

متخصصان تاکید می‌کنند فعلا بهترین پیش‌بینی‌کننده موفقیت درمان واکنش واقعی بدن در ۹۰ روز نخست مصرف دارو است که در حال حاضر از هر آزمایش ژنتیکی شناخته‌شده، اطلاعات قابل‌اعتمادتر و کاربردی‌تری در اختیار پزشکان قرار می‌دهد.