گزارشهای میدانی فعالان حوزه ترک اعتیاد و نیز مطالب منتشرشده در رسانهها و شبکههای اجتماعی، از افزایش چشمگیر کشت خشخاش در نقاط مختلف ایران حکایت دارد. ابعاد این افزایش به اندازهای است که به گفته سید محمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، سطح زیر کشت خشخاش در ایران از حدود ۹ هزار هکتار در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به حدود ۳۲ هزار هکتار در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ رسیده و طی یک دوره دو ساله حدود ۲۴۶ درصد افزایش یافته است.
کارشناسان و متخصصان حوزه اعتیاد با اشاره به همزمانی این روند با بحران کمبود و گرانی دارو، گسترش فقر و کاهش توان اقتصادی خانوارها، هشدار میدهند که تداوم چنین وضعیتی میتواند به افزایش شمار مصرفکنندگان مواد مخدر منجر شود؛ مصرفکنندگانی که بخش قابلتوجهی از آنان را افراد کمدرآمد و بیماران تشکیل میدهند.
این نگرانی زمانی ابعاد گستردهتری پیدا میکند که برخی مصرفکنندگان، به دلیل دشواری دسترسی به مواد مخدر یا افزایش قیمت آن، به کشت خشخاش برای مصرف شخصی نیز روی آورند، زیرا چنین اتفاقی میتواند در مدت زمانی اندک، الگوی مصرف و تولید مواد مخدر در ایران را تغییر و افزایش دهد.
کشت خشخاش در ایران قبل و بعد از انقلاب اسلامی
خشخاش (Papaver somniferum) گیاهی علفی، گلدار و یک ساله است که به دلیل شیره غنی از آلکالوئید موجود در کپسولهای (گرزهای) آن شهرت جهانی دارد.
این گیاه از اواخر بهار تا اوایل تابستان گلهایی به رنگهای سفید، ارغوانی یا صورتی میدهد، اما بخش اصلی آن، گرزهای سبزرنگی است که پس از ریختن گلبرگها باقی میمانند. با تیغ زدن این کپسولها، عصارهای شیریرنگ خارج میشود که در مجاورت هوا تیره و سفت میشود و همان تریاک خام است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
خشخاش مصرف دوگانه دارد. به این صورت که در بخش قانونی و پزشکی، آلکالوئیدهای حیاتی آن مانند مورفین، کدئین و تبائین استخراج و به مسکنهای قوی و داروهای ضدسرفه تبدیل میشوند و دانه آن نیز در صنایع غذایی و روغنی کاربرد دارد. در مقابل، در چرخه غیرقانونی و قاچاق، تریاک خام خروجی از این گیاه پایه تولید مواد مخدر افیونی خطرناکی همچون شیره، مورفین قاچاق، هروئین و کراک است که از قویترین و اعتیادآورترین مواد به شمار میروند.
تا پیش از وقوع انقلاب ۵۷، ایران یکی از تولیدکنندگان قانونی تریاک دارویی در جهان بود. مزارع خشخاش تحت نظارت شدید شرکتهای سهامی زراعی دولتی اداره میشدند و هدف این کشت، تامین ماده اولیه کارخانههای داروسازی و توزیع سهمیهای (کوپنی) تریاک میان معتادان مسن و بیمار ثبتنامشده بود تا دست قاچاقچیان کوتاه شود.
سطح زیر کشت خشخاش در سالهای قبل از وقوع انقلاب اسلامی متغیر، اما کاملا تحت کنترل دایره مبارزه با مواد مخدر و وزارت بهداشت بود. با این حال پس از انقلاب در سال ۱۳۵۹، کشت خشخاش در ایران به طور کامل ممنوع و جرمانگاری شد و از آن زمان به بعد مسئولان جمهوری اسلامی ایران بارها ادعا کردند که سطح زیر کشت خشخاش در ایران به «صفر» رسیده است.
دولت نیز برای تولید داروهای موردنیاز به «تامین مشتقات دارویی از محل کشفیات» پلیس مبارزه با مواد مخدر بسنده کرد. به این معنا که تریاکهای قاچاق ضبط، فراوری و به چرخه دارویی تزریق میشدند، اما در سال ۲۰۲۲ که طالبان کشت خشخاش در افغانستان را ممنوع اعلام کردند (تا پیش از آن، افغانستان بیش از ۸۰ درصد تریاک جهان را تامین میکرد که بخش عمدهای از آن برای مصرف یا ترانزیت وارد ایران میشد)، کشفیات پلیس هم به میزان قابلتوجهی کاهش یافت و با نایاب شدن تریاک قاچاق، بخش داروسازی ایران هم با بحران مواجه شد.
این بحران تا جایی پیش رفت که مقامهای دولتی از ضرورت بازگشت به کشت کنترلشده خشخاش سخن گفتند. محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با اشاره به وابستگی بخشی از داروهای حیاتی به مشتقات تریاک تاکید کرد که «دیگر نمیتوان تنها به واردات یا کشفیات قاچاق اکتفا کرد» و باید در مناطق مناسب و زیر نظارت دقیق دستگاههای انتظامی و قضایی، امکان کشت قانونی تریاک برای مصارف دارویی فراهم شود.
با این حال، شواهد میدانی نشان میدهد که پیش از چراغ سبز مسئولان برای کشت مدیریتشده، کشاورزان محلی در دامنههای زاگرس، باغهای شخصی و روستاهای دورافتاده، خود دستبهکار شده و به کشت مخفیانه روی آوردهاند. تا جایی که طبق آمار کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، سطح زیر کشت این محصول از حدود ۹ هزار هکتار به نزدیک ۳۲ هزار هکتار رسیده است.
با این حال، محمد ترحمی، مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با مواد مخدر، آمار کمیسیون بهداشت و درمان را تکذیب کرد و گفت آنچه درباره افزایش ۲۵۰ درصدی سطح زیر کشت خشخاش در ایران مطرح میشود، مربوط به میزان اراضی کشف و امحاشده است و ارتباطی با افزایش سطح زیر کشت ندارد.
بهرغم انکار مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با مواد مخدر، بهتازگی پیامکی به شکل فراگیر برای مردم داخل ایران ارسال شد که درباره ممنوعیت کشت خشخاش هشدار میداد. برخی کاربران شبکههای اجتماعی این پیامک را دستمایه طنز قرار دادند، اما برخی دیگر یادآور شدند که هشدار مسئولان به دلیل فراوانی و افزایش سطح زیر کشت خشخاش در ایران است.
حتی ابوالفضل نیکوکار، معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان تهران نیز ضمن انکار افزایش کشت خشخاش در پایتخت، اذعان کرد که در استانهای غربی و شمال غربی، کشت این محصول افزایش یافته است.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس نیز در سخنانش به این موضوع اشاره کرد که در برخی استانها، روند کشت خشخاش «افزایشی نگرانکننده» داشته است.
کشت خشخاش از شمال تا جنوب غربی ایران
روزنامه هفت صبح در گزارشی با موضوع کشت خشخاش در جنگلهای زاگرس، نوشته که دشواری دسترسی به این مناطق و صعبالعبور بودن آنها، باعث شده است به محلی مناسب برای کشت خشخاش تبدیل شوند.
بر اساس این گزارش، برخی مناطق شمالی ایران، باغچه خانهها و برخی مناطق حفاظتشده خارج از دسترس هم به محلی برای کشت خشخاش تبدیل شدهاند. گزارشهایی از کشت این محصول در استانهای شرقی و مرکز ایران هم وجود دارد.
در شهرستان الیگودرز از استان لرستان نیز طی دو تا سه سال اخیر، برخی اراضی دیم به مزرعه کاشت خشخاش تغییر کاربری داده شدهاند. این مناطق در گذشته جنگل بودند، ولی حالا به زمینهای دیم تبدیل شدهاند و روستاییان برای اینکه چرخ زندگیشان بچرخد، آنجا خشخاش میکارند.
بررسیها نشان میدهد دو دلیل عمده و اصلی افزایش کشت مخفیانه خشخاش در ایران سود اقتصادی و مصرف شخصی است. طبق گزارش هفت صبح، قیمت هر کیلو تریاک در ابتدای فصل برداشت ۸۲۰ میلیون تومان است و با گذشت زمان، قیمت آن بالاتر هم میرود. از آنجا که هیچ محصول زراعی دیگری از نظر درآمدزایی قابلرقابت با کشت خشخاش نیست، کشاورزان برای نجات از فقر، به سمت تولید چنین محصولی حرکت کردهاند و در بدنه دولت هم کسی مسئولیت مقابله با آن را به عهده نمیگیرد.
روزنامه پیام ما نیز هفدهم خرداد در گزارشی با عنوان «بازگشت به تریاک به جای درمان»، هشدار داد که تداوم وضعیت بحرانی دارو میتواند به خروج بیماران از چرخه درمان و افزایش آسیبهای اجتماعی منجر شود.
در این گزارش آمده که «همزمان با کمبود گسترده شربت تریاک یا تنتور اپیوم و حذف تدریجی آن از چرخه رسمی درمان اعتیاد، نگرانیها درباره سرنوشت حدود ۵۰۰ هزار بیمار تحت درمان افزایش یافته است و درمانگران اعتیاد هشدار میدهند که ادامه این وضعیت میتواند بخشی از این افراد را به مصرف دوباره تریاک و حتی تولید خانگی مواد مخدر سوق دهد».
به گفته علی غلامی، رئیس کانون درمانگران اعتیاد، در پی کمبود شربت اپیوم و نبود برنامه جایگزین، برخی مصرفکنندگان به سمت تولید مواد مخدر در مناطق روستایی و باغی رفتهاند. او این موضوع را بهشدت نگرانکننده توصیف کرد و هشدار داد چنانچه این روند ادامه پیدا کند، «بهتدریج فرهنگ تولید خانگی مواد مخدر در جامعه جا میافتد و پس از آن کنترل این پدیده بسیار دشوار خواهد بود».
او در ادامه افزود که افزایش کشت غیرقانونی خشخاش از یک سو میتواند قیمت مواد مخدر سنتی را کاهش دهد و از سوی دیگر به افزایش مصرف آن در کشور منجر شود. بنابراین این خطر وجود دارد که جوانان و نوجوانان بیشتری ابتدا به مصرف مواد مخدر سنتی و سپس به مصرف مواد مخدر صنعتی روی بیاورند.
