صنعت لوازم خانگی ایران درحالی با یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های خود روبه‌رو است که اختلال در تولید و عرضه ورق‌های فولادی، اکنون به بحرانی تازه برای این بخش تبدیل شده است. فعالان صنعتی درخصوص تاثیر این موضوع بر کاهش تولید، افزایش قیمت‌ها، تشدید رکود و حتی تعطیلی واحدهای تولیدی هشدار می‌دهند.

بازاری که پیش از این نیز زیر فشار تورم، افت قدرت خرید، قاچاق گسترده و بحران نقدینگی قرار داشت، حالا با کمبود مواد اولیه و جهش قیمت ورق فولادی مواجه است، مسئله‌ای که به گفته کارشناسان زنجیره کاهش تولید، بیکاری و گسترش فعالیت‌های غیرشفاف اقتصادی را در صنایع وابسته به‌دنبال خواهد داشت.

برآوردهای منتشرشده در رسانه‌های داخلی نشان می‌دهد برهم خوردن تنظیم عرضه ورق فولادی، ظرفیت تولید در صنعت لوازم خانگی را بین ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش داده است. این وضعیت بیش از همه واحدهای کوچک و متوسط را تهدید می‌کند، واحدهایی که نه ذخایر کافی مواد اولیه دارند و نه توان تامین نقدینگی لازم برای خرید مواد اولیه با قیمت‌های جدید را.

همزمان گزارش‌ها از رشد ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت ورق‌های فولادی حکایت دارد، افزایشی که هزینه تمام‌شده تولید را به‌شدت بالا برده و بازار را به‌سمت چندنرخی‌شدن و شکل‌گیری رفتارهای غیرشفاف سوق داده است. صنایع وابسته به فولاد مانند لوازم خانگی، خودرو و صنایع فلزی از جمله بخش‌هایی‌اند که بیشترین آسیب را از این وضعیت متحمل شده‌اند.

بحران فولاد، تهدید مستقیم تولید لوازم خانگی

کارشناسان صنعتی می‌گویند صنعت لوازم خانگی ایران وابستگی گسترده‌ای به ورق‌های فولادی دارد و هرگونه اختلال در زنجیره تولید یا عرضه فولاد، به‌طور مستقیم بر میزان تولید کارخانه‌های این بخش تاثیر می‌گذارد.

به گفته فعالان این صنعت، کاهش تولید فولاد ابتدا باعث افت عرضه مواد اولیه کلیدی می‌شود، سپس قیمت نهاده‌های تولید را افزایش می‌دهد و در نهایت به افت ظرفیت تولید در صنایع پایین‌دستی ازجمله لوازم خانگی منجر می‌شود.

این بحران درحالی رخ می‌دهد که صنعت لوازم خانگی ایران پیش از این نیز با مشکلات مزمن اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. رکود سنگین بازار، کاهش شدید قدرت خرید خانوارها و افت تقاضا از یک سو و افزایش مداوم هزینه‌های تولید از سوی دیگر، بسیاری از واحدهای تولیدی را در وضعیت بحرانی قرار داده است.

تولیدکنندگان می‌گویند امکان انتقال کامل هزینه‌های جدید به مصرف‌کننده وجود ندارد، زیرا بازار کشش افزایش قیمت‌های بیشتر را ندارد. همین مسئله باعث شده است تا حاشیه سود بسیاری از واحدهای تولیدی به‌شدت کاهش یابد.

شاخص‌های رسمی نیز تصویری از رکود عمیق در این صنعت ارائه می‌دهند. مردادماه سال گذشته، شامخ گروه لوازم خانگی عدد ۳۴.۵ را ثبت کرد، رقمی که از رکود شدید در فعالیت‌های صنعتی حکایت داشت. همچنین شاخص میزان تولید محصولات به ۲۸.۴، میزان سفارش‌های جدید به ۲۸ و شاخص استخدام نیروی انسانی به ۳۳.۴ کاهش یافت. در همین دوره، شاخص سرعت انجام و تحویل سفارش‌ها نیز به ۵۳.۸ رسید، رقمی که کارشناسان تاکید داشتند نه نشانه رونق تولید، که ناشی‌از کاهش سفارش‌ها و خالی‌ماندن ظرفیت خطوط تولید بوده است.

فعالان اقتصادی تاکید دارند جهش نرخ ارز نیز فشار مضاعفی بر این صنعت وارد کرده است. افزایش قیمت دلار همزمان هزینه ورق فولادی، قطعات وارداتی، حمل‌ونقل و سایر مواد اولیه را افزایش داده و سرعت کاهش تولید را تشدید کرده است.

خبرگزاری دولتی ایرنا نیز در گزارشی نرخ ارز، محدودیت انرژی و کاهش تولید فولاد را از مهم‌ترین عوامل جهش قیمت ورق‌های فولادی دانسته و هشدار داده که بحران نقدینگی، رکود بازار را عمیق‌تر کرده است.

در چنین شرایطی، شرکت‌های بزرگ به‌دلیل دسترسی بیشترشان به منابع مالی، تسهیلات بانکی و سهمیه‌های مواد اولیه، امکان ادامه فعالیت دارند، اما بسیاری از واحدهای کوچک و متوسط در معرض توقف خطوط تولید قرار گرفته‌اند.

فعالان صنفی هشدار می‌دهند تداوم این وضع به موج تازه‌ای از تعدیل نیرو و بیکاری در صنایع وابسته منجر می‌شود، صنایعی که هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم در اقتصاد ایران ایجاد کرده‌اند.

بازاری گرفتار رکود، قاچاق و مونتاژکاری

بحران فعلی صنعت لوازم خانگی تنها به اختلال در بازار فولاد محدود نمی‌شود؛ این صنعت در سال‌های اخیر بارها با شوک‌های اقتصادی و ساختاری روبه‌رو شده و اکنون مجموعه‌ای از بحران‌ها همزمان بر آن فشار می‌آورند.

فعالان بازارمی‌گویند کاهش شدید قدرت خرید مردم باعث شده است بخش بزرگی از خانوارها توان خرید لوازم خانگی نو را از دست بدهند و به تعمیر کالاهای قدیمی روی آورند. به گفته فروشندگان این بازار، انبار بسیاری از تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان مملو از کالاهای فروش‌نرفته است و همین مسئله بحران نقدینگی را تشدید کرده است.

در آذرماه ۱۴۰۴، دبیرکل انجمن لوازم خانگی ایران اعلام کرد که آن سال یکی از سخت‌ترین دوره‌ها برای صنعت لوازم خانگی بوده و رکود شدید تقاضا باعث شده است کالاهای بادوام عملا از سبد مصرفی بسیاری از خانواده‌ها حذف شوند. در کنار رکود، قاچاق نیز همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های این بازار به شمار می‌رود. مدیران صنایع لوازم خانگی پیش‌تر اعلام کرده بودند گردش مالی قاچاق لوازم خانگی در ایران به میلیاردها دلار می‌رسد.

به گفته فعالان این حوزه، بخشی از بازار عملا در اختیار کالاهای قاچاق یا شبه‌قاچاق قرار گرفته است، کالاهایی که یا به‌صورت کامل وارد کشور می‌شوند یا تحت عنوان تولید داخلی و مونتاژ در بازار عرضه می‌شوند. کارشناسان اقتصادی معتقدند ممنوعیت واردات رسمی لوازم خانگی خارجی، اگرچه با هدف حمایت از تولید داخل اجرا شد، اما درعمل به شکل‌گیری بازارهای انحصاری و گسترش مونتاژکاری انجامید.

منتقدان تاکید دارند بخشی از صنایع بزرگ به‌جای سرمایه‌گذاری در تحقیق، توسعه و بومی‌سازی واقعی تولید، به مونتاژ قطعات وارداتی روی آوردند و از رانت‌های ناشی از محدودیت واردات و تخصیص ارز سود بردند.

برخی گزارش‌های رسانه‌ای نیز از اعتراض تولیدکنندگان کوچک حکایت دارد، تولیدکنندگانی که معتقدند بخش عمده ارز دولتی و امتیازات وارداتی در اختیار تعداد محدودی شرکت بزرگ قرار گرفته و این شرکت‌ها عملا به واردکننده و مونتاژکار تبدیل شده‌اند، نه تولیدکننده واقعی.

به باور این گروه، نتیجه چنین سیاست‌هایی تضعیف رقابت، افت کیفیت تولید داخلی و افزایش وابستگی بازار به قطعات خارجی بوده است. همزمان برخی فعالان اقتصادی هشدار می‌دهند ساختار غیرشفاف در زنجیره تامین و توزیع لوازم خانگی، زمینه شکل‌گیری فساد، رانت و حتی پولشویی را فراهم کرده است.

آنها می‌گویند اختلاف قیمت میان ارز دولتی، مواد اولیه سهمیه‌ای و نرخ بازار آزاد، انگیزه فعالیت‌های واسطه‌ای و غیرمولد را افزایش داده و بخشی از منابع اقتصادی را به‌سمت سوداگری سوق داده است.

آینده مبهم صنعت؛ خطر تعمیق رکود و تعطیلی واحدها

فعالان صنعت لوازم خانگی هشدار می‌دهند که اگر بحران فولاد و کمبود مواد اولیه تداوم یابد، این صنعت ممکن است وارد یکی از دشوارترین دوره‌های خود شود. به گفته آنها، همزمانی سه بحران «کمبود مواد اولیه»، «افزایش هزینه تولید» و «ضعف تقاضا» به تعطیلی گسترده خطوط تولید و کاهش بیشتر ظرفیت صنعتی کشور منجر خواهد شد.

برخی کارشناسان تاکید می‌کنند مشکل صنعت لوازم خانگی تنها به کمبود فولاد محدود نیست و مجموعه‌ای از بحران‌های اقتصادی به‌طور همزمان بر این بخش تاثیرگذارند؛ از نوسانات شدید ارزی و قطعی برق گرفته تا محدودیت انرژی، ضعف سرمایه‌گذاری و نبود سیاست‌گذاری پایدار اقتصادی.

سخنگوی انجمن صنفی تولیدکنندگان لوازم خانگی پیش‌تر اعلام کرده بود درصورتی‌که مشکلات بازار مواد اولیه برطرف شود، ظرفیت افزایش قابل‌توجه تولید در کشور وجود دارد، اما بازار مواد اولیه در ایران دچار نبود تنظیم‌گری موثر است و همین مسئله باعث آشفتگی در زنجیره تامین شده است.

برخی تحلیلگران اقتصادی معتقدند تداوم رکود، ساختار بازار لوازم خانگی را بیش از گذشته به سمت فعالیت‌های واسطه‌ای و غیرمولد سوق خواهد داد. در چنین شرایطی، تولید واقعی کاهش پیدا می‌کند اما شبکه‌های توزیع غیررسمی، مونتاژکاران و واردکنندگان غیرشفاف فعال‌تر خواهند شد و این روند درنهایت، به تضعیف بیشتر تولید صنعتی در ایران می‌انجامد.

از سوی دیگر، افزایش هزینه تمام‌شده تولید، قیمت کالاهای داخلی را نیز افزایش می‌دهد و همین مسئله قدرت خرید مصرف‌کنندگان را بیش از پیش کاهش خواهد داد؛ چرخه‌ای که به گفته کارشناسان، رکود تورمی در بازار لوازم خانگی را تشدید می‌کند.