افزایش پروژههای ساختمانی نیمهکاره در تهران، حالا دیگر فقط یک معضل شهری نیست. این پدیده اکنون به یکی از نشانههای آشکار بحران عمیق در ساختوساز بدل شده است. در شرایطی که بازار مسکن با جهش بیسابقه قیمتها، افت قدرت خرید خانوارها و کاهش شدید عرضه واحدهای مسکونی روبهرو است، هزاران پروژه ساختمانی در پایتخت و دیگر شهرهای ایران در میانه راه متوقف ماندهاند، پروژههایی که میلیاردها تومان سرمایه، مصالح و منابع شهری را در خود قفل کرده و بهتدریج به نماد رکود اقتصادی و فرسایش زیرساختهای شهری بدل شدهاند.
فعالان حوزه ساختوساز میگویند ادامه این روند نهتنها بحران مسکن را تشدید میکند، که پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی برای شهرها به همراه خواهد داشت. ساختمانهای نیمهکارهای که روزی قرار بود بخشی از کمبود مسکن را جبران کنند، اکنون به کانونهای فرسودگی شهری، ناامنی و اتلاف سرمایه بدل شدهاند.
رامین گوران، رئیس انجمن انبوهسازان مسکن و ساختمان استان تهران، هشدار داده است که حجم قابل توجهی از سرمایه، انرژی و ظرفیت شهری در پروژههایی قفل شده است که سالها بدون تعیین تکلیف رها شدهاند. به گفته او، افزایش پروژههای نیمهتمام علاوهبر هدررفت سرمایه، به کاهش زیستپذیری شهری، افت سرمایهگذاری و فرسودگی بیشتر بافتهای شهری منجر خواهد شد.
او تاکید کرده است که در شرایط کمبود مسکن، تداوم ارائه و آغاز پروژههای جدید بدون تکمیل طرحهای نیمهتمام، صرفا به عمیقتر شدن بحران میانجامد. با این حال، آنچه امروز در تهران دیده میشود، تنها بخشی از بحرانی گستردهتر در سراسر ایران است، بحرانی که ریشه آن را باید در تورم مزمن، جهش هزینههای ساخت، کمبود منابع مالی، فساد ساختاری و سیاستگذاریهای ناپایدار جستوجو کرد.
اقتصاد ایران در تله پروژههای رهاشده
انباشت پروژههای نیمهتمام در سالهای اخیر به یکی از بحرانهای مزمن اقتصاد ایران بدل شده است. براساس آمارهای منتشرشده ازسوی سازمان برنامه و بودجه، اکنون حدود ۵۰ هزار طرح عمرانی نیمهتمام در کشور وجود دارد؛ ۳۸ هزار پروژه استانی و منطقهای و ۱۲ هزار پروژه ملی که بخش بزرگی از بودجه عمومی را مصرف کرده، اما هنوز به بهرهبرداری نرسیدهاند.
برخی گزارشها نشان میدهد سهم پروژههای عمرانی با عمر بیش از ۱۰ سال، از حدود ۴۰ درصد در سال ۱۳۹۳ به نزدیک ۸۰ درصد در لایحه بودجه ۱۴۰۴ رسیده است، آماری که از فرسایش تدریجی نظام عمرانی و ناتوانی دولتها در تکمیل طرحهای آغازشده حکایت دارد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در بخش مسکن و ساختوساز نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. فعالان بازار مسکن میگویند رکود معاملات، افت سرمایهگذاری و کاهش توان مالی سازندگان باعث شده است پروژههای متعددی در تهران و سایر کلانشهرها متوقف شوند. برخی برآوردها از وجود صدها هزار واحد نیمهکاره در کشور حکایت دارد، واحدهایی که بخشی از آنها سالهاست بدون پیشرفت قابل توجه رها شدهاند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند یکی از اصلیترین دلایل انباشت پروژههای نیمهتمام، آغاز طرحهای جدید بدون تامین مالی پایدار است. دولتهای مختلف طی دهههای گذشته، تحت فشار مطالبات اجتماعی، اهداف تبلیغاتی یا رقابتهای سیاسی، پروژههای متعددی را آغاز کردهاند، اما در ادامه، رشد تورم، کاهش درآمدهای دولت و کسری بودجه، امکان تکمیل آنها را از بین برده است.
وابستگی شدید پروژههای عمرانی به بودجه عمومی نیز موجب شده است که هر شوک اقتصادی یا کاهش درآمدهای نفتی روند تکمیل پروژهها را مختل کند. نتیجه این وضعیت، انباشت سرمایههای راکد، کاهش بهرهوری اقتصادی و فرسودگی زیرساختهای شهری بوده است.
اتاق بازرگانی ایران پیشتر اعلام کرده بود میانگین زمان اجرای پروژههای عمرانی در کشور به حدود ۱۷ سال رسیده است، رقمی که نشان میدهد بسیاری از طرحها عملا پیش از تکمیل از چرخه اقتصادی خارج میشوند و هزینه نگهداری آنها از منافع احتمالی بیشتر است.
این نهاد همچنین در گزارشی در سال ۱۴۰۱ اعلام کرده بود که حدود ششهزار طرح نیمهتمام صنعتی، معدنی و تجاری با بیش از ۶۰ درصد پیشرفت فیزیکی در استانهای مختلف کشور وجود دارد که تکمیل آنها میتواند حدود ۲۸۰ هزار شغل مستقیم ایجاد کند. با این حال، کمبود منابع مالی و نبود برنامهریزی اقتصادی منسجم باعث شده این ظرفیتها همچنان بیاستفاده باقی بمانند.
تورم قیمت مصالح ساختمانی و بحران نقدینگی سازندگان
در سه سال گذشته، جهش مداوم قیمت مصالح ساختمانی به یکی از مهمترین عوامل توقف پروژهها بدل شده است. دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد تورم نهادههای ساختمانی در تهران و سایر شهرها روندی صعودی داشته و هزینه ساخت را بهشکل چشمگیری افزایش داده است.
براساس گزارشهای رسمی، تورم مصالح ساختمانی در سال گذشته به شکل پلکانی افزایش یافته است، بهگونهای که نرخ تورم نهادههای ساختمانی از حدود ۲۳ درصد در بهار به نزدیک ۳۸ درصد در زمستان رسید. همزمان، در بهار ۱۴۰۴ تورم یکساله متوسط قیمت مصالح ساختمانی و خدمات تولید مسکن در تهران به حدود ۴۹.۷ درصد افزایش یافت.
مرکز آمار ایران در سالهای گذشته نیز بارها از رشد صعودی قیمت نهادههای ساختمانی خبر داده بود. برخی بخشها مانند خدمات ساختمانی، گچکاری، کاشی و سرامیک افزایش قیمتهایی به مراتب بالاتر داشتند. قیمت نهادههای ساختمانی در سال ۱۴۰۳، در مقایسه با سال قبل، حدود ۳۷.۹ درصد افزایش یافت، موضوعی که باعث شد هزینه ساخت طی چند سال بهشکل جهشی بالا برود و بسیاری از پروژهها با کمبود بودجه مواجه شوند.
فعالان صنعت ساختمان میگویند بسیاری از پروژهها براساس برآوردهای اولیه و قیمتهای سالهای گذشته تعریف شده بودند، اما جهش تورم و افزایش قیمت ارز، هزینه اجرای آنها را چند برابر کرد. در نتیجه، بخشی از پروژهها در میانه مسیر بهدلیل ناتوانی در تامین منابع مالی متوقف شدند.
همین الگو در پروژههای دولتی نیز تکرار شده است. علاوهبر تورم، کارشناسان از فساد ساختاری، هزینهسازی، نبود شفافیت مالی و ضعف نظارت در پروژههای عمرانی بهعنوان عوامل تشدیدکننده بحران یاد میکنند. در بسیاری از پروژهها فاصله میان برآورد اولیه و هزینه واقعی اجرا چنان افزایش یافته که پیمانکاران با بحران شدید نقدینگی روبهرو شدهاند.
در کنار این عوامل، نوسانات نرخ ارز نیز قیمت آهنآلات، تاسیسات، تجهیزات ساختمانی و مواد اولیه را بهشدت افزایش داده است. گزارشهای بازار نشان میدهد حتی در دورههایی که بازار مسکن وارد رکود معاملاتی شده، هزینه ساخت همچنان روند صعودی داشته و همین مسئله پروژههای زیادی را غیراقتصادی کرده است.
برخی فعالان صنعت ساختمان همچنین هشدار دادهاند که اختلال در زنجیره تولید فولاد و سیمان بحران پروژههای نیمهتمام را در سال آینده تشدید خواهد کرد. آسیبدیدگی بخشی از صنایع فولادی در جریان حملات اخیر اسرائیل و آمریکا به ایران، درباره افزایش دوباره قیمت مصالح ساختمانی نگرانیهایی ایجاد کرده است و ممکن است حتی پروژههای نزدیک به تکمیل را نیز در معرض توقف قرار دهد.
تهران؛ شهری میان کمبود مسکن و انباشت سازههای متروکه
انباشت پروژههای نیمهتمام تنها یک بحران اقتصادی نیست، بلکه تبعات گسترده اجتماعی و شهری نیز بهدنبال دارد. ساختمانهای رهاشده در تهران بهتدریج به بستری برای افزایش ناامنی، تشدید فرسودگی شهری، تجمع آسیبهای اجتماعی و کاهش کیفیت زندگی تبدیل میشوند.
در برخی مناطق پایتخت، پروژههایی که سالها است نیمهکاره رها شدهاند، چهره محلهها را تغییر داده و ارزش اقتصادی و زیستمحیطی بافت شهری را کاهش دادهاند. کارشناسان شهری میگویند تداوم این وضعیت به گسترش نابرابری شهری و افزایش مهاجرت سرمایه از بخش ساختمان منجر میشود.
از نظر اقتصادی نیز میلیاردها تومان سرمایه عمومی و خصوصی در پروژههایی قفل شده است که هیچ بازدهی ندارند. برآوردهای سازمان برنامه و بودجه نشان میدهد تکمیل پروژههای نیمهتمام ملی به هزاران هزار میلیارد تومان منابع مالی نیاز دارد، که با توجه به وضعیت فعلی بودجه دولت، تامین آن بسیار دشوار به نظر میرسد.
بازار مسکن که در دهههای گذشته یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی ایران محسوب میشد، اکنون با رکود، تورم و نااطمینانی مواجه است. افزایش هزینه ساخت، کاهش قدرت خرید خانوارها، ضعف نظام بانکی در تامین تسهیلات و بیثباتی اقتصادی باعث شده است تا بسیاری از سرمایهگذاران از ورود به پروژههای ساختمانی جدید خودداری کنند.
طرحهایی مانند «مسکن مهر» و «نهضت ملی مسکن» نیز نشان دادند که بدون تامین مالی پایدار، کنترل تورم و همکاری موثر شبکه بانکی، حتی بزرگترین پروژههای دولتی نیز با خطر توقف یا کندی شدید اجرا مواجه میشوند. گزارشهای منتشرشده از این طرحها حاکی از افزایش مداوم آورده متقاضیان، تاخیر در پرداخت تسهیلات و رشد شدید هزینه ساخت است، مسائلی که بخشی از پروژههای حمایتی دولت را نیز در وضعیت نیمهتعطیل قرار داده است.
در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی معتقدند اولویت اصلی دولت باید تکمیل پروژههای نیمهتمام و جلوگیری از هدررفت بیشتر سرمایهها باشد، نه آغاز طرحهای جدید بدون پشتوانه مالی. به باور آنها، ادامه روند فعلی تنها به انباشت بیشتر سرمایههای راکد و تشدید بحران مسکن منجر خواهد شد.
تهران اکنون به نماد بحران ساختوساز در ایران تبدیل شده است، شهری که همزمان با کمبود شدید مسکن، هزاران پروژه نیمهکاره در گوشه و کنار آن رها شده است و هر روز زیر فشار تورم، فرسایش و رکود اقتصادی، بخشی از ارزش آنها تباه میشود.
