همزمان با تشدید بحران معیشتی حقوق‌بگیران در ایران، تازه‌ترین داده‌های رسمی از سقوط شدید ارزش دستمزد معلمان و گسترش فقر در میان فرهنگیان حکایت دارد. به طوری که ارزش دلاری حقوق معلمان از ۶۳۶ دلار در سال ۱۳۹۵، اکنون به حدود ۱۰۹ دلار کاهش یافته است. این افت ۸۳ درصدی در شرایطی رخ می دهد که حقوق ماهانه بسیاری از معلمان حتی برای تأمین هزینه‌های ۱۰ روز زندگی یک خانواده هم کافی نیست.
اکنون در شرایطی که میانگین دریافتی یک معلم باسابقه در پاییز ۱۴۰۵ حدود ۲۵ میلیون تومان است، بسیاری از معلمان تازه‌استخدام‌شده کمتر از ۲۰ میلیون تومان حقوق می‌گیرند و این در حالی است که براوردهای مطرح‌شده از هزینهٔ حداقلی زندگی در شهرهای بزرگ ایران، از حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ میلیون تومان در ماه حکایت دارد. به این ترتیب، درآمد معلمی که مسئول آموزش نسل آینده است، برای رفع یک‌چهارم هزینه‌های ضروری زندگی‌اش کفایت می‌کند و او برای تأمین مخارج خانواده، ناچار است پس از پایان ساعت مدرسه، به سراغ شغل دوم و سوم برود.
در سال ۱۳۸۵، حقوق ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تومانی معلمان معادل حدود ۲۷۰ تا ۳۲۰ دلار بود. این رقم در سال ۱۳۹۵ و با افزایش دریافتی فرهنگیان به حدود دو تا دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان، به حدود ۶۰۰ دلار رسید، اما سقوط ارزش ریال در سال‌های بعد، بخش عمدهٔ این ارزش دلاری را از میان برد. به طوری که اکنون با رسیدن نرخ دلار آزاد به محدودهٔ ۲۶۰ تا ۲۷۰ هزار تومان، دریافتی بسیاری از معلمان به حدود ۱۰۰ دلار کاهش یافته است.
محمدرضا نیک‌نژاد، پژوهشگر مسائل آموزشی، روز سه‌شنبه ۱۹ آبان در گفت‌وگو با ایلنا، تأکید کرد که در ماه‌های گذشته، قیمت دلار بیش از دو برابر شد، اما حقوق معلمان و سایر کارمندان فقط حدود ۲۰ درصد افزایش یافت. او توضیح داد که تکرار این شکاف در سال‌های متوالی، دستمزد فرهنگیان را به‌تدریج از هزینه واقعی زندگی عقب انداخت و آنان را از طبقهٔ متوسط به جمع خانوارهای گرفتار فقر کشاند.
کاهش ۸۳ درصدی ارزش دلاری دستمزد همراه با جهش شدید قیمت خوراک، مسکن، درمان و سایر نیازهای ضروری نشان می‌دهد که معلمان از نظر توان تأمین هزینه‌های زندگی نیز با افتی شدید مواجه شده‌اند.
حقوق یک ماه، هزینهٔ ۱۰ روز زندگی
مسعود زینال‌زاده، فعال صنفی معلمان، به ایلنا گفت که دریافتی فعلی یک معلم حداکثر هزینه‌های ۱۰ روز زندگی یک خانوادهٔ دو یا سه نفره را پوشش می‌دهد و معلمان برای تأمین هزینهٔ ۲۰ روز باقی‌مانده ماه، ناچارند به درآمدهای جانبی، قرض گرفتن یا سایر راه‌های جبران کسری بودجه خانوار متوسل شوند.
پیامد این وضعیت محدود به کاهش مصرف مواد غذایی نیست. حذف گوشت و لبنیات از سفره، تعویق درمان و مراجعه به دندانپزشک، کنار گذاشتن خرید کتاب و محصولات فرهنگی و نقل‌مکان به مناطق ارزان‌تر هم از دیگر تغییراتی‌اند که گفته می‌شود در زندگی فرهنگیان رخ داده است.
نیک‌نژاد نیز گفت بسیاری از معلمان جوان، با وجود اشتغال رسمی، توان تشکیل خانواده یا تأمین هزینه فرزندآوری را ندارند. او شرایط معلمان حق‌التدریس و مدارس غیردولتی را حتی دشوارتر توصیف کرد و گفت دریافتی بسیاری از آنان کمتر از ۲۰ میلیون تومان است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
معلمان ترکیه ۱۴۰۰ دلار، معلمان ایران حدود ۱۰۰ دلار
مقایسهٔ دستمزد فرهنگیان ایران با کشورهای همسایه نیز از شکاف درآمدی قابل‌توجه حکایت دارد. حقوق یک معلم تازه‌کار در ترکیه حدود هزار و ۴۰۰ دلار است، در عراق دریافتی معلمان به ۸۰۰ دلار می‌رسد و در پاکستان نیز حقوق برخی معلمان از حدود ۱۵۵ دلار آغاز می‌شود. در نتیجه، حتی با وجود بحران‌های اقتصادی و تورم در کشورهای همسایه، ارزش دلاری دستمزد بسیاری از معلمان در ایران پایین‌تر از همتایان آنان در منطقه است.
کارشناسان و فرهنگیان یکی از عوامل این اختلاف را ضعف جایگاه تشکل‌های مستقل صنفی در ایران می‌داند. به گفتهٔ آنان، در کشورهایی مانند ترکیه، اتحادیه معلمان در مذاکرات دستمزد نقش دارند، اما در ایران، مطالبه‌گری فرهنگیان بارها با سرکوب‌های امنیتی و قضایی شدید مواجه شده است.
در سال‌های گذشته، شمار زیادی از فعالان صنفی معلمان در ایران به دلیل شرکت در تجمع‌های اعتراضی یا فعالیت تشکیلاتی، بازداشت، محاکمه یا از ادامهٔ اشتغال محروم شدند.
کاهش بودجهٔ آموزش و افت کیفیت مدارس
بحران معیشتی معلمان در شرایطی ادامه دارد که سهم آموزش و پرورش از بودجهٔ عمومی نیز کاهش یافته و سهم این وزارتخانه که در دهه‌های گذشته بیش از ۲۰ درصد بودجه عمومی بود، اکنون به کمتر از ۹ درصد رسیده است.
همین کاهش بودجهٔ بخش آموزش و پرورش در پی افزایش چشمگیر بودجه‌های نظامی، موجب شد بخشی از هزینهٔ ادارهٔ مدارس دولتی به خانواده‌ها منتقل شود. در نتیجه، در حالی که مقام‌های وزارت آموزش و پرورش دریافت وجه هنگام ثبت‌نام را ممنوع اعلام کرده‌اند، مدیران مدارس برای تأمین هزینه‌های جاری از والدین درخواست کمک مالی می‌کنند.
فشار اقتصادی بر معلمان به کاهش فرصت مطالعه، آماده‌سازی محتوای آموزشی و رسیدگی فردی به دانش‌آموزان هم منجر شده است. افت میانگین نمرات امتحانات نهایی به محدوده ۱۰ و ۱۱ از ۲۰ و نتایج ضعیف دانش‌آموزان ایرانی در ارزیابی‌های بین‌المللی نیز حاصل همین وضعیت است؛ وضعیتی که علاوه بر مشکلات معیشتی معلمان، با فرسودگی زیرساخت‌ها و سیاست‌های آموزشی ارتباط دارد.
زینال‌زاده هشدار داد که کاهش دستمزد و دشواری تأمین هزینه‌های زندگی معلمان توانمند را به خروج از آموزش و پرورش و جست‌وجوی مشاغل پردرآمدتر سوق داده است.
در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران همچنان منابع و اولویت‌های سیاسی خود را به تقابل‌های امنیتی و نظامی در منطقه گره زده است، بحران معیشتی معلمان نشان می‌دهد هزینهٔ کاهش سرمایه‌گذاری در آموزش تنها بر دوش فرهنگیان قرار نمی‌گیرد و دانش‌آموزان مدارس دولتی، به‌ویژه فرزندان خانوارهای کم‌درآمد، نیز از پیامدهای آن آسیب می‌بینند. ادامهٔ این روند علاوه بر گسترش فقر در میان فرهنگیان، خطر عمیق‌تر شدن نابرابری آموزشی و محرومیت دانش‌آموزان از آموزش باکیفیت را افزایش داده است.
