اداره آموزش‌ و پرورش استان آذربایجان غربی در ایران اعلام کرد آتش‌سوزی در مدرسه کانکسی روستای نیچلان، در منطقه صومای برادوست ارومیه، به کلاس‌های درس خسارت زده است. بنا بر این اطلاعیه، چند نفر از جوانان روستا به‌ دلیل سرما کنار مدرسه آتش روشن کردند و این آتش به کلاس و سرویس بهداشتی سرایت کرد. مدرسه روز پنجشنبه تعطیل بود و دانش‌آموزی آسیب ندید. آموزش‌ و پرورش اعلام کرد سرویس‌ بهداشتی‌ها در دست بازسازی است و دانش‌آموزان شنبه ۱۶ آبان به کلاس‌هایشان در همان مدرسه بازمی‌گردند.

حدود یک ماه پیش، در آبسردوئیه شهرستان عنبرآباد در جنوب کرمان نیز باد شدید کانکس مدرسه را واژگون کرد. پیش‌تر واژگونی کانکس مدرسه روستای باغ‌یری مراغه در ساعت برگزاری کلاس، پنج دانش‌آموز و یک معلم را زخمی کرده بود. به گفتهٔ مسئول آموزش‌ و پرورش مراغه، آن کانکس نزدیک به ۹ سال به‌عنوان مدرسه استفاده می‌شد.

دی‌ماه ۱۳۹۹، آتش‌سوزی یک کانکس در روستای کنگرستان، در منطقهٔ سردشت دزفول در خوزستان، به مرگ دو نوجوان به نام‌های نیما همتی و امین الیاسی انجامید. سه معلم هم دچار سوختگی شدند. آموزش‌ و پرورش خوزستان این کانکس را محل اسکان معلمان معرفی کرد.

چند روز بعد، محسن حاجی‌میرزایی، وزیر آموزش‌ و پرورش وقت در دولت حسن روحانی، گفت از مجموع بیش از ۱۱۵ هزار مدرسه در ایران، سه هزار و ۹۰۰ مدرسه کانکسی‌اند که «رقم قابل‌توجهی نیست». رئیس وقت سازمان نوسازی مدارس نیز در همان مقطع، از وجود حدود چهار هزار مدرسه کانکسی خبر داد و آن‌ها را «کاملا استاندارد» خواند. مسعود پزشکیان مرداد ۱۴۰۳ حاجی‌میرزایی را به ریاست دفتر رئیس‌جمهوری منصوب کرد.

اگرچه در نیچلان، آتش از بیرون مدرسه سرایت کرد، در برخی حوادث فصل سرما، وسیله‌ای که قرار بوده کلاس را گرم کند، خود منشأ حریق است. در آذر ۱۳۹۴، نشت نفت از بخاری یک کلاس کانکسی در روستای بارگاهی در شهرستان دشتستان بوشهر باعث آتش‌سوزی شد و معلم هر ۲۴ دانش‌آموز را از کلاس بیرون برد.

در روستای قودنه سفلی گلستان، نیز شعله‌های بخاری به دیواره کانکس رسید و سه کلاس و دفتر مدرسه از بین رفت. پیش از این حوادث، در آذر ۱۳۹۱، آتش‌ گرفتن بخاری نفتی دبستان دخترانه شین‌آباد در پیرانشهر جان دو دانش‌آموز را گرفت و شماری از دختران دانش‌آموز را هم سال‌ها درگیر درمان سوختگی کرد.

دست‌کم حدود ۱۶ هزار دانش‌آموز در مدارس سنگی

مجید عبداللهی، معاون وقت سازمان نوسازی مدارس، در گزارش مرداد ۱۴۰۲ این سازمان، از شناسایی دو هزار و ۲۱۵ مدرسه سنگی در ایران خبر داد که از این تعداد، هزار و ۵۷۶ مدرسه بیش از ۱۰ دانش‌آموز داشتند. بر پایهٔ همین آمار، دست‌کم حدود ۱۶ هزار دانش‌آموز در مدارس سنگی درس می‌خواندند.

عبداللهی آن زمان وعده داد که در صورت تأمین اعتبار، مدارس سنگی ظرف دو سال مالی برچیده شوند، اما در مرداد ۱۴۰۵، رئیس سازمان نوسازی مدارس بار دیگر از برنامهٔ جایگزینی مدارس سنگی و کانکسی در ۲۲ استان تا مهر سال بعد خبر داد و هنوز نیز دربارهٔ اجرایی شدن این طرح، گزارشی منتشر نشده است.

این در حالی است که ساختمان‌های ثابت مدارس هم به نوسازی گسترده نیاز دارند. رئیس سازمان نوسازی مدارس بهمن ۱۴۰۲ اعلام کرد حدود ۱۹ درصد فضاهای آموزشی در ایران، معادل ۱۰۴ هزار کلاس درس، به مقاوم‌سازی یا تخریب و بازسازی نیاز دارند.

حتی در استان تهران، مدیرکل نوسازی مدارس در خرداد ۱۴۰۳ این نسبت را بیش از یک‌سوم مدارس استان اعلام کرد. شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی معلمان هم پیش‌تر با استناد به داده‌های رسمی، گزارش داده بود که بیش از هفت هزار مدرسه دولتی لوله‌کشی آب ندارند و بیش از پنج هزار مدرسه فاقد سرویس بهداشتی‌اند.

یک قرن پس از گسترش آموزش نوین

دبستان‌های نوین ایران در اواخر دورهٔ قاجار و با تلاش آموزگارانی چون میرزا حسن رشدیه پا گرفتند. در دوران رضاشاه پهلوی، آموزش نوین در قالب یک نظام ملی گسترش یافت و بودجهٔ آموزش در دوران رضاشاه پهلوی (سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۹) بیش از ۱۹۰۰ درصد افزایش یافت، اما نزدیک به یک قرن پس از شکل‌گیری آن نظام، هنوز در برخی روستاهای ایران یک کانکس کل فضای آموزشی در دسترس دانش‌آموزان است.

بر اساس داده‌های ادارهٔ اطلاعات انرژی آمریکا، کشور ایران سومین ذخایر اثبات‌شده نفت و دومین ذخایر اثبات‌شده گاز جهان را در اختیار دارد، اما همزمان وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌گوید جمهوری اسلامی ایران بخش چشمگیری از درآمد صادرات نفت را صرف برنامهٔ هسته‌ای، توسعهٔ موشک‌های بالیستیک و حمایت از نیروهای نیابتی از جمله حزب‌الله و حوثی‌ها می‌کند.

این در شرایطی است که در داخل ایران، سازمان نوسازی مدارس از تأمین‌ نشدن منابع لازم برای مقاوم‌سازی و بازسازی کلاس‌ها خبر می‌دهد و در نیچلان، برنامه اعلام‌شده برای بازگشایی مدرسه پس از آتش‌سوزی، بازگشت دانش‌آموزان به همان کلاس‌های کانکسی در آستانهٔ زمستان است.