گرانی فزاینده و کمبود دارو در ایران، فرایند درمان را برای بخشهای گستردهای از مردم به تجربهای دشوار و دردناک تبدیل کرده است. گزارشهای میدانی اثبات میکند، افزایش پیدرپی قیمت دارو و کاهش قدرت خرید خانوارها باعث شده است بسیاری از بیماران، مراجعه به پزشک و تهیه نسخه را کنار بگذارند و به درمانهای خودسرانه یا خانگی روی بیاورند. حالآنکه چنین تصمیمهایی خطرات جدی برای جان و سلامت مردم به همراه دارد.
بر اساس برآوردهای میدانی در وضعیت کنونی، مجموع هزینههای پزشک، آزمایش و دارو برای درمان حتی یک سرماخوردگی ساده ممکن است به حدود دو میلیون تومان برسد؛ این رقم بخش زیادی از درآمد یک کارگر حداقلبگیر را میبلعد. ضمن اینکه این وضعیت برای بیماران مبتلا به بیماریهای حاد، مزمن و خاص بهمراتب وخیمتر است.
یک زن ساکن جنوب تهران که بهتازگی به دلیل ابتلا به سرماخوردگی به پزشک عمومی مراجعه کرده است، میگوید برای هر ورق ژلوفن ۵۰ هزار تومان، قرص کدئین ۳۵ هزار تومان، استامینوفن ۱۳۰ هزار تومان و آموکسیسیلین ۵۵ هزار تومان پرداخته است. با توجه به اینکه پزشک از هر دارو دو تا سه ورق برای او تجویز کرده، هزینه داروهای این نسخه بین ۵۴۰ تا ۸۱۰ هزار تومان بوده است. با احتساب ۷۵۰ هزار تومان حق ویزیت پزشک عمومی، درمان این سرماخوردگی ساده در مجموع بیش از دو میلیون تومان برای او هزینه داشته است.
او تاکید میکند که این مبالغ را در یکی از محلههای جنوب تهران پرداخته و هزینه مراجعه به پزشک و تهیه دارو در مناطق مرکزی و شمالی پایتخت بهمراتب بیشتر است. این شهروند در پاسخ به این پرسش که مگر نباید قیمت دارو و حق ویزیت پزشک عمومی در همه جا یکسان باشد، میگوید: «در وضعیتی زندگی میکنیم که دیگر هیچ نرخ ثابت و یکسانی وجود ندارد. هر پزشک و هر مرکز درمانی مبلغ متفاوتی دریافت میکند و هیچ نظارتی هم وجود ندارد.»
شهروند دیگری ساکن شرق تهران میگوید بهتازگی برای خرید چهار ورق قرص مسکن از داروخانه ۲۰۰ هزار تومان پرداخت کرده است؛ یعنی هر ورق ۵۰ هزار تومان. به گفته او، افزایش قیمت برخی داروها به اندازهای سریع است که گاه در فاصله دو خرید متوالی نیز میتوان آن را مشاهده کرد: «یک ورق مسکن نوافن را ۹۰ هزار تومان خریدم، اما کمتر از یک هفته بعد، وقتی دوباره برای خرید همان دارو به داروخانه مراجعه کردم، قیمت آن به ۱۷۰ هزار تومان رسیده بود.»
این شهروند قیمت یک قوطی قرص «سیلاکس» را نیز ۱۵۰ هزار تومان و یک ورق ۲۰ عددی قرص زینک را ۲۷۰ هزار تومان اعلام میکند. به گفته او، قیمت نوع ۱۵ میلیگرمی همین قرص به ۳۵۰ هزار تومان رسیده است.
او همچنین میگوید تهیه برخی قطرههای چشمی وارداتی به جستوجوی چندین داروخانه نیاز دارد و در صورت پیدا شدن، قیمت آنها ممکن است به یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان برسد.
شهروند دیگری که کودکی دوساله دارد، میگوید تامین مکملهای ضروری فرزندش نیز به هزینهای سنگین برای خانواده تبدیل شده است. او برای خرید قطره ویتامین ۲۰۰ هزار تومان میپردازد. به گفته او، قطره آهن پیشتر بهصورت رایگان از مراکز بهداشت در اختیار کودکان قرار میگرفت، اما اکنون توزیع رایگان آن نیز متوقف شده و خانوادهها ناچارند همان مکمل را با قیمت حدود ۵۰۰ هزار تومان از داروخانه تهیه کنند.این شهروند تاکید میکند: «این قیمتها مربوط به محصولات ساخت داخل است و نمونههای خارجی، اگر در بازار پیدا شوند، چندین برابر قیمت دارند.»
دشواری درمان در سالمندی
زنی ۶۷ ساله که همزمان به دیابت و فشار خون بالا مبتلاست، میگوید برای هر ورق قرص دیابت ۲۳۰ هزار تومان و برای هر ورق قرص فشار خون ۸۵ هزار تومان میپردازد. او روزانه سه قرص برای کنترل قند خون و دو قرص برای فشار خون مصرف میکند. با احتساب ۱۰ قرص در هر ورق، این بیمار در طول یک ماه به ۹ ورق قرص دیابت و شش ورق قرص فشار خون نیاز دارد؛ بنابراین هزینه ماهانه فقط همین دو قلم دارو به حدود دو میلیون و ۵۸۰ هزار تومان میرسد. درصورتیکه نه حقوق بازنشستگی دارد و نه منبع درآمد ثابت.
این زن سالمند میگوید این مبلغ تنها بخشی از هزینه درمان اوست و آزمایشهای دورهای، مراجعه به پزشک و دیگر داروهای موردنیازش را شامل نمیشود. او همچنین تاکید میکند برخی داروهای تولید داخل اثرگذاری لازم را برای کنترل بیماری ندارند؛ حالآنکه نمونههای خارجی یا در داروخانهها پیدا نمیشوند یا با قیمتهای نجومی عرضه میشوند.
شهروند دیگری که بهدلیل مشکلات عصبی و ناراحتی معده ناچار به مصرف مستمر داروست، میگوید برای خرید آسپرین ۲۳۰ هزار تومان، فاموتیدین ۲۵ هزار تومان و آسنترا ۳۰۰ هزار تومان میپردازد. بهاینترتیب، تهیه تنها یک نوبت از این سه دارو دستکم ۵۵۵ هزار تومان برای او هزینه دارد.
بااینحال، مشکل این بیمار فقط افزایش قیمتها نیست. او میگوید داروهایش، بهویژه آسنترا، بهسختی در داروخانهها پیدا میشوند و مدتی پیش نتوانسته است این دارو را تهیه کند. وقفه ناخواسته در مصرف آسنترا وضعیت روانی و جسمی او را مختل کرده و مشکلاتش را تشدید کرده است.
فرزند یک مرد سالمند مبتلا به بیماری ریوی نیز میگوید برای پیدا کردن اسپری تجویزشده از سوی پزشک متخصص، به بیش از ۱۰ داروخانه مراجعه کرده است. این جستوجو در شرایطی ادامه داشت که پدرش به دارو نیاز فوری داشت و در تمام مدتی که خانواده در پی یافتن آن بودند، بهسختی نفس میکشید. آنان در نهایت اسپری را در یکی از داروخانهها با قیمت یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان پیدا کردند.
روایتهای شهروندان در این گزارش به داروهای رایج، مکملها و داروهای مورد نیاز برای بیماریهای نسبتا قابل کنترل مربوط میشوند؛ حالآنکه وضعیت بیماران مبتلا به سرطان، بیماریهای خاص و بیماریهای مزمن بهمراتب وخیمتر است. چون هم داروهای آنان گرانتر است و هم هرگونه قطع یا تاخیر در مصرف دارو برایشان خطرات جانی به همراه دارد.
اختلال در زنجیره تامین و تولید دارو
گزارشهای میدانی حاکی از آن است که حتی برخورداری از بیمه تامین اجتماعی نیز تاثیری در فرایند تهیه دارو ندارد، چون بدهیهای انباشته باعث شده که بیشتر داروها از شمول بیمه خارج شوند. در همین ارتباط، روزنامه هممیهن به نقل از علیاکبر عیوضی، دبیر کانون بازنشستگان تامین اجتماعی استان تهران نوشت که بارها در ساعات پایانی شب در صف تهیه دارو در مراکزی مانند داروخانههای هلالاحمر و ۱۳ آبان تهران حضور داشته و دیده است که پس از ساعت ۲۳، اپراتورها از قطع ارتباط با سامانه بیمه تامین اجتماعی خبر میدهند و داروها را با نرخ آزاد محاسبه میکنند.
عیوضی همچنین گفته است برخی اقلامی که پیش از آن در دسترس نبودهاند، در همین ساعات و با قیمت آزاد موجود میشوند و گاهی هزینه سبد دارویی برخی بیماران خاص به ۸۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان میرسد. به گفته او، خانوادههایی که توانایی مالی دارند، ناچارند این مبالغ سنگین را بپردازند؛ اما بسیاری از بازنشستگان بیمار از عهده چنین هزینهای برنمیآیند و در سکوت از ادامه درمان صرفنظر میکنند.
بررسیها نشان میدهد که بازار داروی ایران همزمان با افزایش قیمت، کمبود صدها قلم دارو و بحران نقدینگی در داروخانهها و شرکتهای دارویی مواجه است. شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، نهم شهریور اعلام کرد برآوردها از کمبود حدود ۴۰۰ قلم دارو در کشور حکایت دارد. با این حال، مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو به تازگی ادعا میکند که آمارهای منتشرشده درباره وضعیت دارو «نادرست» است. با این حال، وضعیت فعلی داروخانهها و اختلال در زنجیره تولید و تامین دارو اثبات میکند، برخلاف وعدهها و ادعاهای دولتیها بیشتر هزینههای دارو درمان بهطور مستقیم از جیب بیماران برداشت میشود.
