در روزهایی که نمایش فناوری‌های تازه از خودروهای برقی پیشرفته تا وسایل پرندهٔ تصویری از آیندهٔ حمل‌ونقل جهان ارائه می‌کند، شرکت ملی گاز ایران از برنامهٔ توزیع نفت سفید و کپسول گاز برای خانوارهایی که ممکن است زمستان امسال با قطع گاز مواجه شوند، خبر می‌دهد. هشدار دربارهٔ دشواری تأمین انرژی در ۱۱ استان در آستانهٔ فصل سرما، چشم‌انداز بازگشت بخاری‌های نفتی و دبه‌های سوخت به خانه‌ها را پیش روی مردم گذاشته است.

هوشنگ صیدالی، مدیر امور هماهنگی گازرسانی شرکت ملی گاز ایران، اعلام کرد که خراسان شمالی، مازندران و گلستان به دلیل قرار گرفتن در انتهای خطوط انتقال و میزان مصرف، شرایط دشوارتری دارند. به گفتهٔ او، بخش‌هایی از هشت استان دیگر که عمدتاً در شمال‌غرب قرار دارند، هم احتمالاً با محدودیت مواجه شوند.

راهکار اضطراری اعلام‌شده نشان می‌دهد نگرانی از اختلال در گرمایش خانه‌ها جدی است. صیدالی از هماهنگی برای تأمین نفت سفید و کپسول گاز خبر داد و هم‌زمان پذیرفت که امکانات جایگزین ممکن است پاسخگوی تمام نیاز موجود نباشد. این اظهارات علاوه بر احتمال قطع گاز، مسئلهٔ دسترسی مردم به وسیلهٔ گرمایشی و سوخت کافی پس از قطع شبکه را پیش کشیده است.

دبه‌های نفت و بخاری‌های قدیمی

برای بسیاری از ایرانیان، نفت سفید یادآور بخاری‌ نفتی، چراغ‌ علاءالدین، بوی سوخت در خانه و دبه‌هایی است که برای تأمین سوخت در زمستان پر می‌شدند. این وسایل در خاطرهٔ خانواده‌ها در دهه ۱۳۶۰ و سال‌های جنگ ایران و عراق جای دارند؛ روزگاری که تهیهٔ سوخت و نگهداری آن بخشی از تدارکات برای زمستان بود و صف نفت یکی از نشانه‌های دشواری زندگی روزمره محسوب می‌شد.

اکنون پس از چند دهه توسعهٔ شبکه گازرسانی، دوباره تأمین همین سوخت در برنامه اضطراری دولت قرار گرفته است و جایگزین کردن گاز شهری با سوختی که باید جداگانه تهیه، حمل و ذخیره شود، خطر بازگشت همان دشواری‌ها را به همراه دارد. از طرفی خانواده‌ها باید علاوه بر تهیهٔ نفت، بخاری مناسب پیدا کنند و برای نگهداری سوخت و استفاده از آن در خانه، فضا و امکانات هم داشته باشد.

خود صیدالی هم اذعان کرد که شکل ساخت‌وساز و زندگی تغییر کرده است و امکانات استفاده از سوخت‌های دیگر، مانند گذشته، در دسترس نیست. به گفتهٔ او، حتی تجهیزات نفت‌سوز موجود در برخی مناطق روستایی لزوماً کارآیی رضایت‌بخشی ندارند. بنابراین وعدهٔ تحویل نفت سفید به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای تأمین گرمایش خانه‌هایی باشد که سال‌ها است بر پایهٔ پکیج، شوفاژ و بخاری گازی تجهیز شده‌اند.

خسارت جنگ بر بحران قدیمی

مقام‌های وزارت نیروی دولت جمهوری اسلامی ایران کاهش ظرفیت تولید گاز را به حملات نظامی ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به چهار پالایشگاه در جریان جنگ ۳۹ روزه مرتبط دانسته‌اند. به گفتهٔ آنان، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه از دسترس خارج شده که نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن بازیابی شده است. باقی ماندن حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت خارج از مدار بر شبکه‌ای که پیش‌تر هم با کمبود فصلی مواجه بود، فشار بیشتری وارد می‌کند.

مدیر هماهنگی گازرسانی شرکت ملی گاز اشاره کرده که در سال‌های قبل نیز تأمین گاز صنایع به مدت یک تا دو ماه محدود می‌شد، اما اکنون از صنایع خواسته شده سوخت دوم ذخیره کنند و قراردادهای تأمین گاز آن‌ها بر مبنای هشت ماه تنظیم شده است. به این ترتیب، حتی در روایت رسمی نیز مشکل تأمین پایدار انرژی به جنگ اخیر محدود نمی‌شود.

بررسی ادارهٔ اطلاعات انرژی آمریکا که پیش از این جنگ منتشر شد، نشان می‌دهد ایران از سال ۲۰۲۰ تقریباً هر تابستان با خاموشی‌های نوبتی خانگی و صنعتی مواجه بوده است. این ارزیابی فرسودگی نیروگاه‌ها و فاصلهٔ ظرفیت عملی تولید با ظرفیت اسمی را از عوامل بحران معرفی و اشاره کرد که کمبود گاز نیروگاه‌ها را به مصرف گازوئیل و نفت کوره سوق داد.

فاصلهٔ منابع عظیم با زندگی مردم

ایران دومین دارندهٔ ذخایر اثبات‌شده گاز و سومین دارندهٔ ذخایر نفت جهان است، اما این ثروت زیرزمینی به تضمین گرمایش و روشنایی خانه‌ها تبدیل نشده است. محدودیت سرمایه‌گذاری و تحریم‌ها توسعهٔ ظرفیت انرژی را دشوار کرده‌اند. ادارهٔ اطلاعات انرژی آمریکا کمبود فناوری و سرمایه را مانع رشد تولید گاز دانست و دربارهٔ نیاز پارس جنوبی به تجهیزات فشارافزایی هشدار داد.

تداوم وضعیت جنگی همراه با عقب‌ماندگی سرمایه‌گذاری و بی‌توجهی به نوسازی زیرساخت‌ها تبعاتی داشته است که اکنون به زندگی روزمره مردم منتقل می‌شود. خسارت جنگ بر این مشکلات افزود، اما سال‌ها محدودیت صنایع و خاموشی نشان می‌دهد این شبکه پیش از حملات اخیر نیز برای تأمین نیاز داخلی ایران آمادگی کافی نداشت.