توقف صادرات نفت و درآمدهای ارزی در کنار ادامه جنگ، تحریمها و حملات جمهوری اسلامی ایران به اهداف آمریکایی، توان اقتصاد ایران را برای مهار شوکهای خارجی بیشازپیش تحلیل برده است.
قیمت دلار در بازار آزاد ایران روز پنجشنبه ۱۹ شهریور با عبور از ۲۳۷ هزار تومان، رکورد تاریخی دیگری ثبت کرد؛ رکوردی که اینبار همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا و آغاز دور تازهای از درگیریهای مستقیم جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده رقم خورد.
یورو روز پنجشنبه در بازار تهران به ۲۷۴ هزار و ۵۰۰ تومان و پوند بریتانیا به ۳۱۶ هزار و ۴۰۰ تومان رسید. درهم امارات ۶۴ هزار و ۲۰۰ تومان، یوآن چین ۳۵ هزار و ۲۵۰ تومان، دلار کانادا ۱۷۰ هزار و ۷۵۰ تومان و دلار استرالیا ۱۶۹ هزار و ۹۵۰ تومان معامله شدند. حتی لیر ترکیه که طی سالهای اخیر با تورم شدید و افت ارزش مواجه بوده است، به چهار هزار و ۹۵۰ تومان رسید و هر ۱۰۰ دینار عراق نیز ۱۵ هزار و ۱۲۰ تومان قیمت خورد.
همزمان، قیمت سکه امامی از ۲۴۳ میلیون تومان و سکه بهار آزادی از ۲۳۶ میلیون تومان عبور کرد. نیمسکه ۱۲۳ میلیون تومان و ربعسکه ۶۵ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان معامله شد و قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار نیز به رکورد ۲۴ میلیون و ۸۷۴ هزار تومان رسید.
سرعت افزایش قیمت ارز طی روزهای اخیر قابلتوجه است. دلار که روز ۱۰ شهریور حدود ۲۱۴ هزار تومان قیمت داشت، یک روز بعد به ۲۲۰ هزار تومان رسید و ۱۷ شهریور از ۲۲۷ هزار تومان عبور کرد. اکنون تنها ۹ روز بعد از نرخ ۲۱۴ هزار تومانی، قیمت آن ۲۳ هزار تومان دیگر افزایش یافته است.
تحریمهایی که نمیتوان آنها را دور زد
اقتصاد جمهوری اسلامی ایران طی یک دهه گذشته بارها در مواجهه با دورههای مختلف تحریم، با استفاده از صادرات غیررسمی نفت، توسعه شبکه شرکتهای واسطه، تراستیها، صرافیها و ناوگان موسوم به سایه بخشی از فشارها را جذب کرده بود، اما تحولات ماههای اخیر نشانههایی از کاهش کارآیی این سازوکارها بروز داده است.
گزارشهای رسمی و اظهارات رئيس بانک مرکزی ایران نشان میدهد محاصره دریایی ایالات متحده توانسته است صادرات نفت ایران را کاملا متوقف کند. اتفاقی که سالها تحریم مالی و نفتی بهتنهایی موفق به تحقق آن نشدند. اهمیت این تحول برای بازار ارز ایران در آن است که نفت همچنان یکی از اصلیترین منابع تزریق ارز به اقتصاد جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود. در نتیجه توقف کامل صادرات نفتی، در کنار کاهش قابلتوجه صادرات کالاهای غیرنفتی و محدود شدن مسیرهای دسترسی به منابع ارزی از طریق تحریم دهها بانک و مسیرهای مالی، توان بانک مرکزی ایران را برای پاسخ به تقاضای بازار بهشدت کاهش داده است.
در نتیجه مسئله امروز اقتصاد ایران فقط وجود تحریم نیست، بلکه کاهش ظرفیت اقتصاد برای خنثی کردن آثار آن است.
جنگ، حلقه تازه بحران اقتصادی
فشارها در شرایطی افزایش یافته است که جمهوری اسلامی ایران همچنان به درگیری نظامی با آمریکا ادامه میدهد. سپاه پاسداران طی روزهای اخیر بار دیگر با موشکهای بالیستیک کشتیهای جنگی آمریکا را هدف گرفت و پس از حمله آمریکا به پنج نفتکش ایرانی، از حمله به ۱۰ شناور در نزدیکی تنگه هرمز خبر داد. همچنین به یک پایگاه مورداستفاده نیروهای آمریکایی در اردن موشک شلیک کرد.
ادامه این حملات چشمانداز کاهش تنش را دورتر و هزینه اقتصادی جنگ را بیشتر میکند. افزایش خطر حملونقل دریایی، محدودیت صادرات نفت، دشوارتر شدن تجارت خارجی و افزایش نااطمینانی درباره آینده همگی مستقیم یا از مسیر انتظارات، بر بازار ارز اثر میگذارند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
موسی شهبازی، اقتصاددان ساکن ایران و دبیر سابق کمیسیون اقتصادی دولت، در تحلیلی درباره جهشهای اخیر ارز گفت هنگامی که فعال اقتصادی انتظار دارد محدودیتهای خارجی افزایش یابد یا دسترسی به ارز در آینده دشوارتر شود، آثار این انتظار حتی پیش از کاهش واقعی عرضه ارز، در قیمت دلار ظاهر میشود.
به همین دلیل، ادامه جنگ جمهوری اسلامی ایران با آمریکا تنها هزینه نظامی ندارد. هر موشک، حمله به کشتیها و دور تازه تقابل، احتمال تحریم و محدودیت بیشتر را افزایش میدهد و به انتظارات تورمی در داخل ایران دامن میزند.
دلار به تمام بازارها سرایت میکند
اثر دلار ۲۳۷ هزار تومانی نیز به بازار ارز محدود نمانده است. در اقتصادی که بخش بزرگی از مواد اولیه، ماشینآلات، دارو و کالاهای واسطهای مستقیم یا غیرمستقیم با ارز قیمتگذاری میشوند، افزایش نرخ دلار بهسرعت به دیگر بازارها منتقل میشود.
نمونه این وضعیت اکنون در بازار کفش و پوشاک دیده میشود. یک فعال صنعت کفش روز پنجشنبه با اشاره به عبور دلار از ۲۳۷ هزار تومان، گفت تولیدکننده کالایی را امروز میفروشد، اما هنگام تولید دوباره همان محصول، دیگر نمیتواند مواد اولیه را با قیمت قبلی بخرد، زیرا چسب، زیره و چرم در صنعت کفش و پارچه در صنعت پوشاک، گرانتر شدهاند.
فعالان بازار کاغذ و مقوا نیز از مشکلات مشابه در تامین مواد اولیه خبر میدهند. به گفته فعالان این بازار، نتیجه وضعیتی است که در آن، تولیدکننده از افزایش هزینهها عقب میماند و مصرفکننده نیز دیگر توان پرداخت قیمت جدید را ندارد.
حتی حمیدرضا امیدی، مدیرعامل «انجمن فعالان حوزه حجاب» نیز با اشاره به وابستگی شدید قیمت پارچه چادر به دلار، اذعان کرد که تولیدکنندگان تنها ظرف ۴۸ ساعت، حدود ۱۰ درصد سرمایه خود را از دست دادند.
این وضعیت در حالی است که خانوادهها در ایران پیش از رسیدن نرخ دلار به ۲۳۷ هزار تومان، نیز با افزایش شدید قیمت مواد غذایی، دارو، اجاره مسکن، حملونقل و بنزین، نوشتافزار و دیگر نیازهای روزمره مواجه بودند. در یک مورد افزایش نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان از ۱۷ شهریور فشار تازهای بر هزینه حملونقل و تولید ایجاد کرد.
اکنون توقف درآمدهای نفتی، محدودیت دسترسی به ارز، تشدید تحریمها، ادامه جنگ و سقوط قدرت خرید، تابآوری اقتصاد جمهوری اسلامی ایران را بیش از هر زمان دیگری تحلیل برده است. تداوم این وضعیت و انتقال روزانه بحران ارزی به قیمت کالاهای ضروری، علاوه بر عمیقتر کردن نارضایتی عمومی، میتواند زمینه شکلگیری موج بزرگتری از اعتراضهای خیابانی با محوریت فشارهای اقتصادی و معیشتی را فراهم کند.
