یوسف خوشکیش، آخرین رئیس کل بانک مرکزی ایران در دوره محمدرضاشاه پهلوی، صبح جمعه ۲۴ مرداد ۱۳۵۹، پس از محاکمهای کوتاه در دادگاه انقلاب جمهوری اسلامی، اعدام شد. در میان فهرست بلند اتهاماتی که دادستان انقلاب علیه این بانکدار باسابقه مطرح کرد، عبارتی وجود داشت که با گذشت بیش از چهار دهه و سقوط بیسابقه ارزش پول ملی ایران، اکنون معنایی متفاوت یافته است: «ثابت نگه داشتن ریال در قبال دلار»
در واقع یکی از اقدامهایی که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران در نخستین سالهای پس از انقلاب بهعنوان اتهام علیه رئیس بانک مرکزی دوره پهلوی مطرح کرد، جلوگیری از کاهش ارزش ریال در برابر دلار بود. همان کاری که مقامهای اقتصادی جمهوری اسلامی اکنون سالها است وعده آن را میدهند، اما در تحقق آن ناتوان ماندهاند.
این مقایسه در روزهایی بار دیگر موردتوجه قرار گرفته که عبدالناصر همتی، رئیس کل فعلی بانک مرکزی، همچنان از توانایی این نهاد برای مهار بازار ارز سخن میگوید، اما نرخ دلار آمریکا در آخرین روز کاری هفته جاری از مرز ۲۲۲ هزار تومان عبور کرده و رکورد تاریخی دیگری به جا گذاشته است. برخی گزارشهای بازار قیمت دلار را در این روز تا ۲۲۳ هزار تومان هم ثبت کردند و همزمان فعالان بازار فردوسی تهران از «نایاب» شدن اسکناس دلار خبر میدهند.
یوسف خوشکیش در بهمن ۱۳۵۶، پس از استعفای حسنعلی مهران، به ریاست بانک مرکزی رسید و تا وقوع انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ در این سمت باقی ماند. او پیش از آن سالها در بانک ملی فعالیت کرد و از مدیران باسابقه و خوشنام نظام بانکی ایران بود. او پس از انقلاب اسلامی بازداشت شد و حدود یک سال و نیم بعد، شعبه اول دادگاه انقلاب او را طی محاکمهای چندروزه، «مفسد فیالارض و محارب با خدا و رسول» شناخت و به اعدام محکوم کرد.
کیفرخواست خوشکیش مجموعهای از اتهامها، از پرداخت وامهای کلان به شرکتهای صنعتی برای توسعه زیرساختهای اقتصادی تا «خدمت به حکومت پهلوی» را دربر میگرفت؛ اقدامهایی که در نظامهای متعارف نه جرم، بلکه بخشی از وظایف یک مدیر اقتصادی محسوب میشوند. با این حال، نکته قابلتوجه آن است که «تثبیت ارزش ریال» نیز صراحتا در فهرست جرائم ادعایی علیه او قرار داشت.
در روایت منتشرشده از دادگاه حتی به این موضوع اعتراض شد که چرا در شرایطی که قیمت مستغلات طی پنج سال چند برابر شده، ارزش دلار همچنان حدود هفت تومان باقی مانده است.
از دلار هفت تومانی تا دلار ۲۲۲ هزار تومانی
درباره قیمت دقیق دلار در سال پایانی حکومت پهلوی، میان نرخ رسمی و بازار آزاد تفاوت وجود داشت. دادههای تاریخی نرخ رسمی را حدود هفت تومان و متوسط نرخ بازار آزاد در سال ۱۳۵۷ را حدود ۱۰ تومان نشان میدهد. در سال ۱۳۵۶، یعنی پیش از آغاز بحران سیاسی و اعتصابهای گسترده سال ۱۳۵۷، دلار در محدوده هفت تومان قرار داشت.
اکنون ۴۷ سال پس از انقلاب اسلامی، نرخ دلار از ۲۲۲ هزار تومان نیز عبور کرده است. به این ترتیب حتی اگر نرخ ۱۰ تومانی بازار آزاد سال ۱۳۵۷ مبنای مقایسه قرار گیرد، قیمت دلار بیش از ۲۲ هزار برابر شده است و اگر دلار هفت تومانی مبنا باشد، این افزایش به بیش از ۳۱ هزار برابر میرسد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
این سقوط تاریخی ارزش پول ملی در حالی ادامه دارد که روسای بانک مرکزی جمهوری اسلامی در دورههای مختلف بارها کنترل نرخ ارز را وعده دادهاند و عبدالناصر همتی نیز از این قاعده مستثنی نیست.
همتی که اکنون برای دومین دوره ریاست بانک مرکزی را برعهده دارد، روز سهشنبه ۱۰ شهریور در شرایطی که نرخ دلار از ۲۱۰ هزار تومان گذشته بود، افزایش نرخ ارز را عمدتا ناشی از عوامل «روانی» دانست و وعده داد «گرد و خاک» ایجادشده در بازار ارز فرو خواهد نشست.
او حتی خطاب به دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، گفت: «ایران ارز دارد و به قدر کافی هم دارد» و اعلام کرد بانک مرکزی در صورت نیاز، آمادگی دارد تا دو میلیارد دلار ارز به بازار عرضه کند.
با این حال بازار ارز برخلاف وعده رئیس بانک مرکزی، حرکت کرد. تنها دو روز پس از این سخنان، ارزش دلار نهتنها کاهش نیافت، بلکه با عبور از ۲۲۰ هزار تومان، رکورد تازهای ثبت کرد و در معاملات پنجشنبه به بیش از ۲۲۲ هزار تومان رسید.
همتی پیش از این نیز از موفقیت سیاستهای جدید ارزی سخن گفته بود. او بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد اجرای سیاست یکپارچهسازی نرخ ارز موجب «کاهش قابلتوجه نوسانها» شده و مدعی شد بازار تجاری ارز از مازاد تقاضا به مازاد عرضه رسیده است. با این حال، افزایش مداوم نرخ ارز در ماههای بعد نشان داد سیاستهای بانک مرکزی نتوانستهاند مانع ادامه سقوط ارزش ریال شوند.
مقایسه سرنوشت خوشکیش با وضعیت کنونی بانک مرکزی، تصویری کمسابقه از تغییر ارزش پول ایران در دو نظام سیاسی ارائه میدهد. در سال ۱۳۵۹، تثبیت ارزش ریال در برابر دلار میتوانست در کیفرخواست رئیس بانک مرکزی بهعنوان یکی از اتهامهای اصلی برای اعدام ثبت شود، اما در سال ۱۴۰۵، جلوگیری از سقوط همان ریال به وعدهای تبدیل شده است که روسای بانک مرکزی جمهوری اسلامی یکی پس از دیگری تکرار میکنند، بیآنکه بازار ارز نشانهای از تحقق آن نشان دهد.
طنز تلخ تاریخ آنجا آشکارتر میشود که رئیس کنونی بانک مرکزی در روزهای عبور دلار از ۲۲۲ هزار تومان همچنان از «روانی» بودن بخشی از افزایش قیمت ارز و فرونشستن التهاب بازار دم می زند.
