آیا ساعت تزریق داروی سرطان میتواند بر اثربخشی درمان تاثیر بگذارد؟ این پرسشی است که پژوهشگران سالها است در چارچوب بررسی «ساعت زیستی» بدن در جستوجوی پاسخ آناند. مطالعهای که قبلا در مجله علمی نیچر مدیسین (Nature Medicine) منتشر شد، از تفاوت قابلتوجه نتایج درمان بر اساس ساعت تزریق داروی ایمنیدرمانی سرطان خبر داد و اعلام کرد بیمارانی که دارو را پیش از ساعت ۳ بعدازظهر تزریق کرده بودند، بهطور متوسط دیرتر با پیشرفت بیماری مواجه شدند و عمر طولانیتری داشتند.
البته این مجله اندکی بعد مقاله خود را پس گرفت و سردبیران آن اعلام کردند که به دلیل وجود ناهماهنگیها در دادهها و اسناد پژوهش، دیگر به اعتبار نتایج آن اطمینان ندارند. با وجود این، اصل ایده بررسی نقش «زمانبندی درمان» همچنان موردتوجه دانشمندان است.
پژوهشگران سالها است «ساعت زیستی» یا ریتم شبانهروزی بدن را مطالعه میکنند؛ سامانهای که بسیاری از عملکردهای بدن، از ترشح هورمونها گرفته تا فعالیت سیستم ایمنی، را تنظیم میکند. مطالعات دیگری نیز نشان دادهاند که زمان برخی مداخلات پزشکی، از واکسیناسیون گرفته تا برخی جراحیها، ممکن است بر نتایج درمان تاثیر بگذارد و به همین دلیل، نقش زمانبندی در درمان همچنان موضوع پژوهشهای علمی است.
دانشمندانی که این ساعتهای زیستی را مطالعه میکنند در سالهای اخیر، دریافتهاند که سیستم ایمنی بدن به زمانبندی حساسیت فوقالعادهای دارد. شواهد هم روزبهروز بیشتر نشان میدهند که زمان درمان میتواند بر میزان مصونیتبخشی واکسنها و حتی احتمال بروز عوارض پس از جراحی قلب تاثیر بگذارد. برای مثال، یک مطالعه نشان داد که اگر عمل تعویض دریچه قلب بعدازظهر انجام شود، خطر آن برای بیماران کمتر است.
مطالعه یادشده که پژوهشگرانی در چین آن را هدایت کردند، نخستین پژوهشی بود که موضوعی را که پیشتر گروههای دیگر در مطالعات مشاهدهای به آن اشاره کرده بودند، بهطور آزمایشی بررسی کرد.
پژوهشهای قبلی که زمان تزریق داروی بیماران مبتلا به ملانوما (نوعی سرطان پوست) و سرطان کلیه را بهصورت گذشتهنگر بررسی کرده بودند، به نتایجی بسیار مشابه رسیده بودند: به نظر میرسید بیماران زمانی که داروهای ایمنیدرمانی را زودتر در طول روز تزریق میکنند، از این درمان سود بسیار بیشتری میبرند.
با وجود واکنش مثبت بسیاری از متخصصان به این یافتههای جدید، برخی همچنان با احتیاط به نتایج نگاه میکنند، زیرا درباره علت این تاثیر چشمگیر زمان تزریق دارو پرسشهایی وجود دارد. بهخصوص که داروهای ایمنیدرمانی سرطان پس از تزریق وریدی، هفتهها در بدن فعال باقی میمانند. نویسندگان مطالعه نیز میگویند این پرسش کاملا بجا است، اما هنوز پاسخی برای آن ندارند.
دکتر پائولو تارنتیتو، متخصص سرطان پستان در بوستون، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «این احتمالا بحثبرانگیزترین یافته در حوزه ایمنیدرمانی سرطان است. اندازه اثر مشاهدهشده بهقدری بزرگ است که باور کردنش دشوار است. با این حال، نادیده گرفتن نتایج یک کارآزمایی تصادفی و کنترلشده هم آسان نیست. ما به یک تلاش هماهنگ نیاز داریم تا این موضوع را بررسی کنیم.»
نویسندگان این مطالعه نیز خواهان چنین بررسیهاییاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
کریستوف شایرمان، یکی از نویسندگان مقاله که در دانشگاه ژنو سوییس روی ریتم شبانهروزی سیستم ایمنی مطالعه میکند، گفت: «اینکه چنین اثر قدرتمندی را در بیماران مشاهده میکنیم، واقعا چشمگیر است.» او افزود: «و من با همه کسانی که این یافته را زیر سوال میبرند موافقم. این نتایج باید در گروههای دیگری از بیماران و در قارههای دیگر نیز تکرار و تایید شود.»
اکنون دستکم یکی از این مطالعات تاییدی در حال اجرا است. دکتر بوکوالد و همکارانش در دانشگاه اموری در حال جذب بیماران برای یک کارآزمایی تصادفی مشابهاند که فرضیه تاثیر زمانبندی ایمنیدرمانی سرطان را در بیماران مبتلا به ملانوما بررسی خواهد کرد. این گروه قصد دارد ۱۰۰ بیمار را در دانشگاه اموری و بیمارستان عمومی ماساچوست در بوستون وارد این مطالعه کند.
چرا زمان تزریق دارو ممکن است اهمیت داشته باشد؟
کریستوف شایرمان سالها پیش از آنکه این فرضیه در انسانها آزمایش شود، برای درک ساعتهای زیستی مختلفی که بخشهای گوناگون سیستم ایمنی را تنظیم میکنند، آزمایشهای دقیقی را روی موشها انجام داده بود. البته موشها و انسانها یکسان نیستند. با این حال، این مطالعات پیشبالینی نشان دادند که سلولهای تی (T)، نوعی گلبول سفید خاص که برای شناسایی و نابودی تهدیدهایی مانند سرطان برنامهریزی شدهاند، در ساعات صبح فعالیت بیشتری دارند.
شایرمان دریافت که این سلولها در طول شبانهروز، بهطور مداوم وارد تومورها و از آنها خارج میشوند. با این حال، سرطان بسیار هوشمندانه عمل میکند و میداند چگونه این مبارزان قدرتمند را از کار بیندازد. سلولهای سرطانی پروتئینی تولید میکنند که عملا سلولهای تی را به حالت خاموش یا غیرفعال درمیآورد و مانع حمله آنها به تومورها میشود. داروهای ایمنیدرمانی موسوم به مهارکنندههای پیدیــ۱ (PD-1) یعنی همان داروهایی که در این مطالعه استفاده شدند، این تعامل را مسدود میکنند تا سلولهای تی همچنان بتوانند سلولهای سرطانی را شناسایی و با آنها مبارزه کنند.
شایرمان گفت: «نظریه غالب این است که در ساعات صبح، تعداد بیشتری از سلولهای تی (از نظر فیزیکی) درون تومور حضور دارند. بنابراین، اگر دارو در همان زمان وارد عمل شود، سلولهای تی بیشتری برای واکنش نشان دادن و آغاز نابودی سلولهای سرطانی در محل حضور خواهند داشت.»
او افزود که اکنون مطالعات بیشتری را برای درک سازوکار زیستی این اثر در بدن انسان انجام میدهد. همچنین گفت اگرچه زمان نخستین مواجهه بدن با داروهای ایمنیدرمانی بسیار مهم به نظر میرسد، زمان دریافت دورههای بعدی همین داروها ظاهرا تاثیر چندانی ندارد، اما هنوز مشخص نیست دلیل این موضوع چیست.
ساعت زیستی بدن؛ سامانهای با تنظیمی بسیار دقیق
جفری هاسپل، متخصص بیماریهای ریه در دانشگاه واشنگتن در سنتلوییس، که ریتمهای شبانهروزی را در بیماران بدحال مطالعه میکند، میگوید به نظر میرسد هر لایه از سیستم ایمنی ریتم زیستی خاص خود را دارد. تیم او دریافت که درمان کارـــ تی (CAR-T)، روشی که در آن سلولهای تی بهطور ویژه برای مبارزه با سرطانهای خون مانند لوسمی و لنفوم برنامهریزی میشوندــ نیز زمانی که در ساعات صبح انجام شود، اثربخشی بیشتری دارد و عوارض جانبی کمتری ایجاد میکند.
هاسپل که در پژوهش اخیر مشارکت نداشت، گفت: «به نظر میرسد همان نخستین مواجهه تومور، دارو و سلول تی، یعنی همان تماس اولیه، میتواند نقش بسیار مهمی در موفقیت بلندمدت درمان داشته باشد.»
به گفته او، ممکن است انواع دیگری از داروهای ضدسرطان نیز به زمان مصرف حساس باشند. برای نمونه، مطالعهای که سال ۲۰۲۱ منتشر شد، نشان داد نیمی از ۱۲۶ داروی ضدسرطان که بررسی شدند، در ساعات خاصی از شبانهروز اثربخشی بیشتری در مقابله با سرطان داشتند.
هاسپل میگوید احتیاطی را که متخصصان در قبال نتایج این مطالعه نشان میدهند، درک میکند. برنامهریزی برای ارائه خدمات درمانی به بیماران کار آسانی نیست و پزشکان نیز تمایل ندارند بدون دلیل قانعکننده، کل نظام درمان را بر اساس زمانبندی جدید عوض کنند. او گفت: «اگر قرار باشد کل فرایند ارائه خدمات درمانی را از نو سازماندهی کنید، نتیجهای که به دست میآید، باید واقعا ارزش این همه زحمت را داشته باشد. در واقع سوال این است که آیا میزان منفعتی که بیمار عملا به دست میآورد، آنقدر قابلتوجه است که برنامهریزی درمان همه بیماران بر اساس ساعت مشخصی از روز را توجیه کند؟»
با این حال او در پایان خاطرنشان کرد: «آنچه جالب توجه است، این است که به نظر میرسد ایمنیدرمانیهای سرطان از نظر بزرگی اثر ناشی از زمانبندی صبحگاهی، واقعا این معیار را براورده میکنند.»
