چند روز پس از اعلام دولت درباره بازگشایی اینترنت بین‌المللی و آغاز روند بازگشت دسترسی‌ها، گزارش‌های کاربران، فعالان اقتصاد دیجیتال و کارشناسان حوزه ارتباطات نشان می‌دهد که وضعیت اینترنت در ایران همچنان فاصله قابل توجهی با شرایط پیش از اعمال محدودیت‌های گسترده دارد. در حالی که مقام‌های دولتی از رفع تدریجی محدودیت‌ها سخن می‌گویند، بسیاری از کاربران از کندی شدید سرعت، اختلال در دسترسی به سرویس‌های خارجی و افت کیفیت خدمات آنلاین خبر می‌دهند.

دولت چهاردهم طی روزهای اخیر تلاش کرده است تا تصویری از آغاز روند عادی‌سازی وضعیت اینترنت ارائه دهد. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، ۹ خردادماه اعلام کرد که «نگاه دولت گشایش در موضوع اینترنت است» و دولت از ابتدای فعالیت خود بر حمایت از کسب‌وکارهای دیجیتال و تسهیل دسترسی شهروندان به اینترنت تاکید داشته است. او همچنین از آغاز روند بازگشایی اینترنت بین‌المللی با دستور رئیس‌جمهوری خبر داد.

با این حال، ارزیابی‌های میدانی و تجربه کاربران در نقاط مختلف ایران نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان اظهارات رسمی و کیفیت واقعی خدمات اینترنتی وجود دارد، موضوعی که بار دیگر بحث درباره وضعیت زیرساخت ارتباطی کشور و آثار محدودیت‌های اخیر را در کانون توجه قرار داده است.

بازگشایی روی کاغذ؛ اختلال در تجربه کاربران

در روزهای گذشته رسانه‌های اجتماعی، انجمن‌های تخصصی فناوری و کانال‌های مرتبط با حوزه ارتباطات مملو از گزارش‌هایی بوده است که از کاهش سرعت اینترنت و اختلال در دسترسی به سرویس‌های مختلف حکایت دارد.

برخلاف انتظار کاربران، مشکلات تنها به سرویس‌های خارجی محدود نشده است. شماری از کاربران از افت کیفیت برخی پیام‌رسان‌ها و خدمات داخلی نیز خبر داده‌اند. گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد در موارد متعدد ارسال فایل، عکس، ویدیو و پیام صوتی در برخی پیام‌رسان‌های داخلی با اختلال یا تاخیرهای طولانی همراه است.

همزمان ادعاهایی درباره رفع محدودیت برخی سرویس‌های وابسته به گوگل از جمله جیمیل، گوگل‌پلی و دیگر خدمات این شرکت مطرح شده است، اما گزارش‌های کاربران نشان می‌دهد دسترسی به این خدمات همچنان با مشکلات متعدد روبه‌رو است. وزارت ارتباطات تاکنون توضیح شفافی درباره وضعیت دقیق این سرویس‌ها و میزان دسترسی کاربران به آنها ارائه نکرده است.

بخش دیگری از نارضایتی‌ها به عملکرد ابزارهای دور زدن فیلترینگ مربوط می‌شود. کاربران می‌گویند بسیاری از ابزارهایی که در دوره محدودیت‌های شدید همچنان امکان دسترسی به اینترنت بین‌المللی را فراهم می‌کردند، اکنون به دلیل کاهش سرعت و ناپایداری ارتباط عملا کارایی سابقشان را از دست داده‌اند.

در نظرسنجی‌های انجام‌شده توسط یک رسانه تخصصی حوزه فناوری، بیش از ۴۷درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند که اینترنت به‌ظاهر وصل شده اما سرعت آن بسیار پایین است و ابزارهای عبور از محدودیت‌ها عملکرد مطلوبی ندارند. در مقابل، تنها حدود ۱ تا ۲ درصد از شرکت‌کنندگان گفته‌اند شرایط اینترنت به وضعیت پیش از محدودیت‌های گسترده بازگشته است.

بخش قابل توجهی از پاسخ‌دهندگان نیز اعلام کرده‌اند یا همچنان به شبکه ملی اطلاعات دسترسی دارند یا از نظر کیفیت و سرعت، تفاوت محسوسی نسبت‌به ماه‌های گذشته مشاهده نمی‌کنند.

کاربران و کارشناسان چه می‌گویند؟

گزارش‌های منتشرشده ازسوی کاربران در شهرهای مختلف ایران تصویری مشابه ارائه می‌کند. بسیاری از آنان معتقدند اتصال رسمی اینترنت بین‌المللی لزوما به معنای بازگشت دسترسی واقعی و پایدار نیست.

یکی از کاربران در گفتگو با رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور گفته است که بسیاری از کانفیگ‌ها و مسیرهای اتصال مورد استفاده در ماه‌های گذشته از دسترس خارج شده‌اند و فروشندگان این خدمات دلیل آن را تغییرات مداوم در ساختار شبکه و مدیریت ترافیک عنوان کرده‌اند.

به گفته او، وضعیت اینترنت ثابت در برخی مناطق نسبتا بهتر از اینترنت همراه است، اما در شبکه‌های موبایل همچنان مشکل سرعت، قطعی‌های مکرر و ناپایداری ارتباط به‌طور گسترده مشاهده می‌شود.

کارشناسان حوزه ارتباطات نیز تاکید می‌کنند که بازگشایی مسیرهای ارتباطی تنها یکی از مولفه‌های بازگشت اینترنت به وضعیت عادی است. از نگاه آنها، کیفیت دسترسی به پهنای باند بین‌الملل، نحوه مدیریت ترافیک، ظرفیت شبکه و سیاست‌های اعمال‌شده بر تبادل داده‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت دسترسی کاربران دارد.

برخی متخصصان معتقدند حتی با رفع رسمی محدودیت‌ها، کاهش ظرفیت ارتباطات بین‌المللی یا مدیریت محدودکننده ترافیک موجب افت محسوس کیفیت اینترنت می‌شود. به باور این کارشناسان، آنچه کاربران با آن مواجه‌اند بیش از آنکه ناشی از مشکلات مقطعی باشد، به نحوه مدیریت زیرساخت ارتباطی کشور مرتبط است.

این تحلیل در هفته‌های اخیر بارها در رسانه‌های تخصصی و محافل فناوری مطرح شده و بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند بازگشت واقعی اینترنت مستلزم رفع محدودیت‌های فنی و ساختاری است، نه صرفا اعلام رسمی اتصال مجدد.

وزارت ارتباطات: بازگشت کامل شبکه زمان‌بر است

دربرابر موج انتقادهای کاربران، مسئولان وزارت ارتباطات تایید کرده‌اند که روند بازگشت کیفیت اینترنت به شرایط عادی زمان‌بر خواهد بود. بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، اعلام کرده است که به‌دلیل طولانی‌شدن دوره محدودیت‌ها، بازگشت کامل پایداری و کیفیت خدمات به‌شکل تدریجی انجام خواهد شد. او گفت که افزایش ترافیک بین‌الملل آغاز شده و روند بازگشت ظرفیت شبکه درحال انجام است.

مقام‌های وزارت ارتباطات معتقدند بازسازی مسیرهای ارتباطی و بازگشت تدریجی ترافیک بین‌المللی فرایندی زمان‌بر است و کاربران باید برای مشاهده آثار کامل آن چند روز یا چند هفته صبر کنند.

با این حال، این توضیحات برای شماری از فعالان صنعت فناوری قانع‌کننده نیست. آنان می‌گویند اگرچه بازگشت کامل شبکه پس از یک دوره طولانی محدودیت ممکن است زمان‌بر باشد، تداوم اختلال در سطح گسترده و افت محسوس کیفیت دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی و داخلی پرسش‌هایی جدی درباره وضعیت واقعی زیرساخت ارتباطی کشور ایجاد کرده است.

برخی گزارش‌های بین‌المللی منتشرشده درباره وضعیت اینترنت ایران نیز نشان داده‌اند که در دوره‌های اعمال محدودیت، از روش‌هایی نظیر کنترل متمرکز ترافیک و محدودسازی ظرفیت ارتباطات خارجی استفاده شده است، که آثار آنها ممکن است حتی پس از پایان رسمی محدودیت‌ها نیز مدتی باقی بماند.

اقتصاد دیجیتال زیر فشار محدودیت‌ها

در کنار پیامدهای فنی، محدودیت‌های اینترنتی آثار اقتصادی گسترده‌ای نیز برجای گذاشته است. فعالان بخش خصوصی و اقتصاددانان طی سال‌های اخیر بارها درباره خسارت‌های ناشی از اختلال یا قطع اینترنت هشدار داده‌اند.

برآوردهای منتشرشده نشان می‌دهد هر روز اختلال گسترده در اینترنت هزاران میلیارد تومان به کسب‌وکارهای آنلاین، استارتاپ‌ها، فروشگاه‌های اینترنتی و شرکت‌های فناوری زیان وارد می‌کند. این خسارت‌ها تنها به کاهش درآمد محدود نمی‌شود و بر اشتغال، سرمایه‌گذاری و آینده اقتصاد دیجیتال نیز تاثیر مستقیم دارد.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که حدود نیمی از فعالان حوزه دیجیتال به‌طور مستقیم از محدودیت‌های اینترنتی آسیب دیده‌اند. در میان این افراد، شماری با کاهش حقوق، تعویق پرداخت‌ها یا کاهش درآمد مواجه شده‌ و شماری نیز شغلشان را از دست داده‌اند.

فعالان بازار کار معتقدند اینترنت در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های اشتغال در ایران بدل شده است و هرگونه اختلال در دسترسی به آن مستقیما بر وضعیت معیشتی میلیون‌ها نفر تاثیر می‌گذارد.

تازه‌ترین گزارش‌های اقتصادی نیز نشان می‌دهد بخش خصوصی، به‌ویژه مشاغل وابسته به اقتصاد دیجیتال، همچنان تحت فشار این وضعیت قرار دارد. برخی تحلیلگران معتقدند کاهش فرصت‌های شغلی در بخش فناوری و خدمات آنلاین یکی از عوامل موثر بر افت نرخ اشتغال در برخی گروه‌های اجتماعی، ازجمله زنان، است.

شکاف میان وعده و واقعیت

درحالی‌که دولت از آغاز روند بازگشایی اینترنت و تسهیل دسترسی کاربران سخن می‌گوید، آنچه میلیون‌ها کاربر ایرانی ازسر می‌گذرانند روایت متفاوتی ارائه می‌کند. کندی سرعت، اختلال در دسترسی به سرویس‌های خارجی، مشکلات ابزارهای دور زدن فیلترینگ و حتی افت کیفیت برخی خدمات داخلی باعث شده بخش قابل توجهی از کاربران هنوز احساس نکنند اینترنت به وضعیت پیشین بازگشته است.

کارشناسان می‌گویند موفقیت هر سیاست ارتباطی نه با اعلام رسمی رفع محدودیت‌ها، بلکه با کیفیت تجربه کاربران سنجیده می‌شود. از این منظر، مهم‌ترین آزمون دولت در هفته‌ها و ماه‌های آینده نه صدور بیانیه‌های رسمی، که توانایی بازگرداندن اینترنت به سطحی از کیفیت، پایداری و دسترسی است که بتواند رضایت کاربران و فعالان اقتصاد دیجیتال را جلب کند.

تا آن زمان، به نظر می‌رسد شکاف میان روایت رسمی از «بازگشایی اینترنت» و آنچه کاربران در زندگی روزمره با آن مواجه‌اند، همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث در فضای فناوری و ارتباطات ایران باقی بماند.