آشپزخانه ایرانی در تابستان پر از خوراکی‌های شیرین و خنکی است که با گلاب، زعفران، یخ، نشاسته، آرد برنج و مغزهایی مانند پسته و بادام، گرمای روزهای بلند را قابل‌تحمل‌تر می‌کنند. بسیاری از این خوراکی‌ها محصول مناطقی‌اند که تابستان‌های داغ، خشک یا مرطوب دارند و همین اقلیم بر ترکیب، بافت و شیوه ارائه آن‌ها اثر گذاشته است؛ از فالوده یخی شیراز و کرمان گرفته تا یخ‌دربهشت قدیمی تهران.

فالوده مشهورترین خوراک شیرین و خنک ایران، از قدیم در شیراز و کرمان تهیه می‌شد. برای تهیه آن، رشته‌های نازک نشاسته پس از شکل گرفتن در آب یخ، با شربت شکر، گلاب و آبلیموی تازه مخلوط می‌شوند و ترکیبی یخی، شیرین، ترش و معطر می‌سازند. فالوده هنوز هم در گرمای تابستان محبوب است و در بسیاری از بستنی‌فروشی‌های سنتی، آن را همراه بستنی زعفرانی سرو می‌کنند.

یخ‌دربهشت سنتی نیز از خوراکی‌های قدیمی تابستان در تهران و برخی شهرهای مرکزی ایران بود. به‌ویژه در زمانی که هنوز بستنی صنعتی همه‌گیر نشده بود.

این دسر تابستانی با آرد برنج، شیر، شکر، هل، گلاب، زعفران و مغز پسته تهیه می‌شود. برای آماده کردن آن، آرد برنج را در آب سرد حل می‌کنند، از صافی می‌گذرانند و روی شعله ملایم می‌پزند. سپس شیر، شکر، هل و گلاب را به آن می‌افزایند و آن‌قدر هم می‌زنند تا مایه به غلظت برسد. سپس، آن را در ظرفی تخت یا چند پیاله می‌ریزند، با پسته کوبیده و زعفران تزیین می‌کنند و در یخچال می‌گذارند تا ببندد و خنک شود.

بستنی سنتی زعفرانی نیز از شناخته‌شده‌ترین خوراکی‌های تابستانی ایران است. ترکیب شیر، خامه، زعفران، گلاب، ثعلب و پسته، به آن بافتی کشدار، عطری خاص و رنگی طلایی می‌دهد؛ ویژگی‌هایی که این بستنی را از بسیاری از بستنی‌های غربی متمایز می‌کند. بستنی زعفرانی ابتدا در شهرهایی مانند تهران و اصفهان شهرت زیادی پیدا کرد و بعدها در سراسر ایران رواج یافت.

مسقطی نیز از خوراک‌های شیرین و نرم ایرانی است که با نشاسته، شکر، کره، هل، گلاب و مغزهایی مانند پسته کوبیده یا خلال بادام تهیه می‌شود. برای پخت آن، نشاسته را در آب سرد حل می‌کنند، از صافی می‌گذرانند و روی حرارت ملایم می‌پزند. سپس  به آن شکر می‌افزایند و هم می‌زنند تا نشاسته قوام بگیرد. در مرحله بعد، هل و گلاب را اضافه می‌کنند و در پایان کره را در مایه می‌ریزند.

مسقطی پس از آماده شدن در کاسه یا پیاله ریخته می‌شود و پس از خنک شدن، با پسته یا بادام تزیین می‌شود. مسقطی هم مانند اغلب شیرینی و دسرهای سنتی در شهرهای مختلف ممکن است با اندکی تغییرات طبخ و سرو شود.

حتی شله‌زرد هم که بیشتر با مراسم مذهبی، نذری‌ و روزهای سرد شناخته می‌شود، در بسیاری از خانه‌های ایرانی در تابستان نیز به‌صورت سرد سرو می‌شود. ترکیب برنج، زعفران، شکر، گلاب و خلال بادام، خوراکی نرم، خوش‌عطر و طلایی می‌سازد که پس از خنک شدن، با دارچین و پسته تزیین می‌شود و طعمی آشنا از آشپزخانه ایرانی را به سفره تابستانی می‌آورد.

در بیشتر این خوراک‌های شیرین ایرانی، چند ماده بارها تکرار می‌شوند: نشاسته، گلاب و زعفران. نشاسته به بسیاری از آن‌ها بافتی نرم، کش‌دار یا خنک می‌دهد. گلاب هم عطر آشنای شیرینی‌های ایرانی را می‌سازد و زعفران، علاوه بر رنگ طلایی، بویی گرم و ماندگار به آن‌ها می‌بخشد. این سه عنصر، همراه با مغزهایی مانند پسته و بادام، بخش مهمی از هویت خوراک‌های شیرین و سنتی ایران را شکل داده‌اند؛ خوراک‌هایی که در روزهای گرم، هم کام را شیرین می‌کنند و هم با عطر و خنکی خود، گرمای تابستان را کمی قابل‌تحمل‌تر می‌کنند.