همزمان با گسترش بحث «اینترنت پرو» و «سیم‌کارت‌های سفید» در ایران، گزارش‌های متعددی از شکل‌گیری موج تازه کلاهبرداری‌های اینترنتی منتشر شده که با وعده دسترسی به اینترنت بدون محدودیت، رفع فیلترینگ و فعال‌سازی سیم‌کارت‌های ویژه، کاربران را هدف قرار می‌دهند.

بررسی روایت‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های رسانه‌ای نشان می‌دهد افراد سودجو از طریق تماس تلفنی، ارسال پیامک و تبلیغات در شبکه‌های اجتماعی مدعی‌اند که امکان تبدیل سیم‌کارت‌های عادی به سیم‌کارت پرو یا سیم‌کارت سفید را برای کاربران فراهم می‌کنند. این افراد در بسیاری از موارد از کاربران می‌خواهند مبالغی برای ثبت درخواست، فعال‌سازی اینترنت ویژه یا ارتقای سیم‌کارت بپردازند و حتی اطلاعات هویتی و مدارک شخصی خود را در اختیار آنان قرار دهند.

افزایش این نوع کلاهبرداری‌ها در حالی رخ می‌دهد که طی ماه‌های گذشته، ابهام درباره سازوکار رسمی ارائه اینترنت موسوم به پرو و دسترسی‌های ویژه اینترنتی، زمینه شکل‌گیری بازار غیررسمی گسترده‌ای را فراهم کرده است، بازاری که اکنون بخشی از فروشندگان سیم‌کارت و واسطه‌های حوزه مخابرات، آن را به یکی از پرسودترین شاخه‌های فعالیت خود بدل کرده‌اند.

برخی کارشناسان حوزه امنیت سایبری می‌گویند فضای مبهم و نبود اطلاع‌رسانی شفاف درباره اینترنت پرو، سبب شده تشخیص خدمات واقعی از کلاهبرداری برای بسیاری از کاربران دشوار شود. به گفته این کارشناسان، سودجویان دقیقا از همین خلاء اطلاعاتی استفاده می‌کنند و با سوءاستفاده از نگرانی کاربران درباره محدودیت‌های اینترنت، آنها را به پرداخت هزینه‌های سنگین ترغیب می‌کنند.

یکی از مشکلات اصلی در این پرونده‌ها، دشواری پیگیری قضایی و طولانی بودن روند رسیدگی است. به گفته فعالان حوزه حقوقی، بسیاری از قربانیان پس از از دست دادن مبالغی چندمیلیونی، به دلیل زمان‌بر بودن فرایند شکایت و احتمال کم بازگشت پول، از پیگیری منصرف می‌شوند؛ موضوعی که عملا مخاطره فعالیت این شبکه‌های کلاهبرداری را کاهش داده است.

بازار چندمیلیونی سیم‌کارت‌های پرو و سفید

در ماه‌های اخیر، موضوع اینترنت طبقاتی و اینترنت پرو از سطح ارائه خدمات محدود به برخی کسب‌وکارها و نهادهای خاص فراتر رفته و حالا به بازار عمومی‌تری در میان کاربران عادی تبدیل شده است. ارسال گسترده پیامک‌های تبلیغاتی، فعالیت کانال‌های فروش در شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات مجازی، نشان می‌دهد که تقاضا برای دسترسی به اینترنت، به یکی از بازارهای جدید اقتصاد غیررسمی ایران بدل شده است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های داخلی، قیمت برخی سیم‌کارت‌های موسوم به پرو در بازار سیاه تا ۱۰ میلیون تومان می‌رسد و برای بسته‌های ۵۰ گیگابایتی اینترنت نیز حدود دو میلیون تومان دریافت می‌شود. این در حالی است که قیمت رسمی اعلام‌شده برای برخی بسته‌های ویژه اینترنت، برای ۵۰ گیگابایت کمتر عنوان شده است.

منتقدان می‌گویند اختلاف میان قیمت رسمی و قیمت بازار آزاد، نشانه شکل‌گیری رانت تازه‌ای در حوزه دسترسی اینترنتی است، رانتی که به واسطه محدودسازی اینترنت بین‌الملل و ایجاد دسترسی‌های متفاوت برای کاربران شکل گرفته است.

در کنار سیم‌کارت‌های پرو، بازار فروش سیم‌کارت سفید نیز داغ شده است. برخی فروشندگان مدعی‌اند این خطوط هیچ یک از محدودیت‌های رایج اینترنتی را ندارند و کاربران می‌توانند بدون فیلترینگ و محدودیت به اینترنت بین‌الملل دسترسی پیدا کنند. قیمت این خطوط در برخی آگهی‌ها از ۴۰ میلیون تومان فراتر می‌رود و در مواردی حتی رقم ۱۲۰ میلیون تومان نیز مطرح می‌شود.

ابهام در نحوه احراز هویت و سازوکار تخصیص این خدمات، پرسش‌های جدی درباره ادعاهای مقام‌های حکومتی ایجاد کرده است. پیش‌تر برخی مسئولان تاکید کرده بودند دسترسی‌های ویژه اینترنتی صرفا برای گروه‌های مشخص و بر اساس ملاحظات امنیتی است. با این حال، اکنون فروشندگان بازار غیررسمی مدعی‌اند امکان فعال‌سازی این خطوط تقریبا برای همه متقاضیان وجود دارد.

منتقدان می‌گویند توزیع این نوع خطوط  تحت کنترل نهادهای امنیتی است گسترش بازار آزاد فروش آنها نشان‌دهنده شکل‌گیری شبکه‌های رانتی در درون ساختار توزیع این خدمات است.

برخی فعالان حوزه فناوری اطلاعات معتقدند روند فعلی، عملا به ایجاد بازار طبقاتی دسترسی به اینترنت منجر شده است، بازاری که در آن کیفیت و سطح دسترسی به اینترنت، نه بر مبنای حقوق برابر شهروندی، که بر اساس توان مالی تعیین می‌شود.

در همین زمینه، یک فعال شبکه اجتماعی در اکس نوشته است یکی از اپراتورهای بزرگ کشور بیش از چهار میلیون پیامک تبلیغاتی برای معرفی اینترنت پرو ارسال کرده و اپراتور دیگری نیز حدود ۵۰۰ هزار پیامک در این زمینه فرستاده است. او در عین حال نوشتت که میزان استقبال واقعی کاربران از این خدمات کمتر از انتظار اپراتورها بوده است.

برخی تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که حتی با فعال‌سازی بخشی از این خدمات، درآمد حاصل از فروش بسته‌های ویژه اینترنتی ممکن است طی مدت کوتاهی به چند هزار میلیارد تومان برسد؛ رقمی که با تداوم محدودیت‌های اینترنت و تمدید دوره‌ای بسته‌ها، امکان افزایش چشمگیری خواهد داشت.

اینترنتی متفاوت برای کاربران خاص؟

همزمان با افزایش فروش اینترنت پرو، ماهیت واقعی این خدمات همچنان مبهم است. برخی کاربران و فعالان فضای مجازی معتقدند اینترنت پرو در عمل همان سطح دسترسی اینترنت پیش از موج محدودیت‌های گسترده سال‌های اخیر را در اختیار خریداران قرار می‌دهد؛ دسترسی‌‌ای که اکنون به کالایی گران‌قیمت بدل شده است.

بر اساس روایت کاربران، برخی مشترکان اینترنت پرو امکان دسترسی آسان‌تر به اینترنت بین‌الملل و استفاده با محدودیت کمتر از پیام‌رسان‌هایی مانند تلگرام را دارند. هرچند تاکنون توضیح رسمی و شفافی درباره سطح واقعی این دسترسی‌ها ارائه نشده است.

در همین حال، شماری از کارشناسان امنیت شبکه درمورد پیامدهای امنیتی و حریم خصوصی این طرح هشدار داده‌اند. به گفته آنان، الزام کاربران به احراز هویت گسترده برای دریافت اینترنت ویژه، امکان رصد و رهگیری دقیق‌تر فعالیت‌های آنلاین را برای نهادهای امنیتی افزایش می‌دهد.

این کارشناسان می‌گویند مشروط شدن احراز هویت افراد به نوع و سطح دسترسی به اینترنت، تحلیل الگوی مصرف، رفتار کاربران در پیام‌رسان‌ها و فعالیت‌های مجازی آنان را آسان‌تر می‌کند؛ موضوعی که نگرانی‌های جدی درباره حریم خصوصی شهروندان ایجاد می‌کند.

پژوهش‌های بین‌المللی حوزه امنیت سایبری نیز بارها درمورد خطرات انباشت داده‌های هویتی و ارتباطی کاربران هشدار داده‌اند. در بسیاری از کشورها، ذخیره‌سازی متمرکز اطلاعات مرتبط با سطح دسترسی اینترنتی کاربران، یکی از حساس‌ترین بخش‌های سیاست‌گذاری ارتباطات محسوب می‌شود.

در ایران اما هنوز مشخص نیست اطلاعات کاربران اینترنت پرو چگونه نگهداری می‌شود، چه نهادهایی به آن دسترسی دارند و اساسا چه تفاوت فنی و امنیتی میان اینترنت عادی و اینترنت پرو وجود دارد.

از سوی دیگر، برخی مقام‌های دولتی طی هفته‌های اخیر تاکید کرده‌اند وزارت ارتباطات تصمیم‌گیر اصلی در این زمینه نیست و سیاست‌گذاری در این حوزه در سطوح بالاتر و با مشارکت نهادهای امنیتی و شورای‌عالی فضای مجازی انجام می‌شود. این موضع‌گیری‌ها بر ابهام‌های موجود افزوده و همچنان تصویری روشن از سازوکار رسمی این خدمات ارائه نشده است.

سرنوشت نامعلوم خریداران اینترنت پرو

همزمان با انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال کاهش محدودیت‌های اینترنتی و بازگشت نسبی شرایط اینترنت کشور به وضعیت عادی، پرسش‌های تازه‌ای درباره آینده اینترنت پرو و سرنوشت خریداران آن مطرح شده است.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که در جلسات اخیر شورای‌عالی فضای مجازی، موضوع بازگشت تدریجی اینترنت به شرایط عادی بررسی شده است. اگر این موضوع عملی شود، این پرسش مطرح خواهد شد که میلیون‌ها تومان هزینه پرداخت‌شده برای خرید سیم‌کارت‌های پرو و سفید چه سرنوشتی خواهند داشت.

کاربران منتقد می‌گویند با کاهش محدودیت‌های اینترنت، تفاوت میان اینترنت عادی و اینترنت پرو عملا از بین خواهد رفت و خریداران این خدمات با پرداخت هزینه‌ای سنگین، مزیتی موقت و کوتاه‌مدت دریافت کرده‌اند.

در عین حال هنوز هیچ توضیح شفافی درباره مدت اعتبار خدمات، نحوه قیمت‌گذاری، سازوکار تمدید بسته‌ها و تفاوت واقعی این خدمات با اینترنت عادی منتشر نشده است. همین ابهام‌ها باعث شده برخی کاربران، اینترنت پرو را بیش از آنکه یک سرویس فنی مشخص بدانند، محصولی مبهم و وابسته به شرایط سیاسی و امنیتی کشور تلقی کنند.

به‌رغم شکل‌گیری کارزارهایی در شبکه‌های اجتماعی علیه اینترنت طبقاتی و دعوت به تحریم سیم‌کارت‌های پرو، بخشی از کاربران به دلیل تداوم اختلال‌ها و محدودیت‌های اینترنت بین‌الملل، ناگزیر از این خدمات استقبال می‌کنند.

کارشناسان اجتماعی هشدار می‌دهند تداوم این روند شکاف دیجیتال در ایران را عمیق‌تر می‌کند، شکافی که در آن دسترسی آزادتر به اینترنت و خدمات آنلاین، نه یک حق عمومی، که امتیازی وابسته به توان اقتصادی یا مراوده با نهادهای امنیتی است.