اندیشکده آمریکایی سوفان سنتر (The Soufan Center)، یک نهاد پژوهشی مستقل در نیویورک، که درباره موضوع‌های مرتبط با خاورمیانه پژوهش‌ می‌کند، روز دوشنبه در گزارشی به بررسی این موضوع پرداخت که وضعیت درگیری میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران احتمالا تا مدت نامعلوم در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی بماند، زیرا هیچ‌یک از دو طرف قادر نیست دیگری را بازدارد و در عین حال هر دو می‌کوشند از بازگشت به یک جنگ گسترده جلوگیری کنند.

در گزارش تحلیلی این نهاد آمده که ناخرسندی مقام‌های آمریکایی، منطقه‌ای و بین‌المللی از این واقعیت ناشی می‌شود که یادداشت‌تفاهم ژوئن میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران نتوانست اهداف راهبردی متعارض دو کشور را با یکدیگر سازگار کند یا رضایت طرفین را جلب کند. در نتیجه، این توافق نه مسیر موردانتظار برای دستیابی به توافقی دائمی میان واشنگتن و تهران را هموار کرد و نه حتی احتمال بازگشت به جنگی تمام‌عیار را از میان برد.

در حال حاضر، ایالات متحده گزینه روشن یا قابل‌قبولی در اختیار ندارد که بتواند موازنه راهبردی را به زیان تهران تغییر دهد و رهبران این کشور را به توافق با واشنگتن وادارد. در عین حال، نگرانی از آغاز دوباره جنگ، میانجی‌گران منطقه‌ای را بر آن داشته است تا برای دستیابی به مصالحه‌هایی که بتواند دو طرف را بار دیگر به مسیر کاهش تنش بازگرداند، تلاش‌هایشان را افزایش دهند.

اصرار تندروهای جمهوری اسلامی ایران بر حفظ مهم‌ترین اهرم راهبردی‌ که در جریان جنگ به دست آوردند‌ــ یعنی کنترل تردد کشتی‌ها از تنگه هرمزــ طی هفته گذشته بار دیگر به رویارویی میان تهران و واشنگتن انجامید و زمینه را برای احتمال ازسرگیری درگیری‌های گسترده فراهم کرد.

یگان‌های سپاه هم روز سه‌شنبه و هم روز شنبه، به کشتی‌های تجاری‌ که قصد داشتند از مسیر تنگه هرمز در سمت سواحل عمان عبور کنند،‌ حمله کردند. این کشتی‌ها تلاش می‌کردند بدون هماهنگی با جمهوری اسلامی ایران و تحت سطحی از حمایت نیروی دریایی آمریکا، از تنگه رد شوند.

تندروها در ایران بر این باورند که مسیر دریایی تحت حمایت آمریکا، اهرم فشار آنان را بر اقتصاد جهانی‌ــ و همچنین بر رئیس‌جمهوری آمریکاــ تضعیف می‌کند. از نگاه آنان، این مسیر با بندی از یادداشت‌تفاهم که به باور آن‌ها کنترل عبورومرور از تنگه را به ایران واگذار کرده است، هم مغایرت دارد. این در حالی است که در متن یادداشت تفاهم تصریح شده که ترتیبات نهایی مربوط به تنگه هرمز باید در مذاکرات میان ایران، عمان و دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تعیین شود.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران پس از مراسم تشییع علی خامنه‌ای در هفته گذشته، بار دیگر تهدید کردن آمریکا را از سر گرفتند. پسر و جانشین او، مجتبی خامنه‌ای، هم که در هیچ‌یک از مراسم‌ حضور نیافت، پیامی صادر کرد و گفت: «انتقام خواسته ملت ما است و این خواسته محقق خواهد شد.»

این فراخوان برای انتقام بازتاب‌دهنده دیدگاه برخی فرماندهان سپاه و چهره‌های غیرنظامی بانفوذ است که معتقدند جمهوری اسلامی ایران اساسا نباید با آمریکا مذاکره کند. با در نظر گرفتن گمانه‌زنی‌هایی که درباره احتمال مرگ یا ناتوانی مجتبی خامنه‌ای مطرح است، این احتمال وجود دارد که پیام انتقام را هم در واقع ائتلافی از فرماندهان سپاه و دیگر جریان‌های تندرو، به نام او تدوین و منتشر کرده باشند.

به اعتقاد کارشناسان، حملات اخیر تندروهای ایرانی حامل این پیام است که آنان تشدید تنش را سودمندتر از تعامل و مذاکره می‌دانند.

دونالد ترامپ در واکنش به حملات جمهوری اسلامی ایران در ابتدای هفته، اعلام کرد که آتش‌بس «پایان یافته است» و دستور حملات تلافی‌جویانه گسترده و فزاینده‌ای را صادر کرد که در برخی موارد دامنه اهداف آن‌ به زیرساخت‌های غیرنظامی از جمله پل‌ها و تاسیسات فراوری انرژی، نیز گسترش یافت.

 روز شنبه، حملات تلافی‌جویانه آمریکا ۱۴۰ نقطه را که عمدتا در امتداد سواحل جنوبی ایران قرار داشتند، هدف قرار دادند که از زمان امضای یادداشت‌تفاهم تاکنون، گسترده‌ترین مجموعه عملیات آمریکا در یک روز به شمار می‌رفت.

واکنش آمریکا تنها به اقدام‌های نظامی هم محدود نماند و بعد اقتصادی نیز داشت و ترامپ تحریم‌هایی را که مطابق یادداشت‌تفاهم لغو شده بود، دوباره برقرار کرد؛ از جمله تحریم‌هایی که فروش نفت ایران و دریافت درآمد حاصل از آن به دلار آمریکا را ممنوع می‌کند.

روز جمعه نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا علی انصاری، تسهیل‌کننده مالی جمهوری اسلامی ایران را که مدیریت شبکه گسترده‌ای از دارایی‌های متعلق به نخبگان حاکم ایران را بر عهده دارد، تحریم کرد. این اقدام هم با یکی از بندهای یادداشت‌تفاهم‌ که آمریکا را متعهد می‌کرد از اعمال هرگونه تحریم اقتصادی جدید علیه ایران خودداری کند، در تعارض بود.

واکنش‌های واشنگتن بازتاب‌دهنده نارضایتی ترامپ از این واقعیت است که یادداشت‌تفاهم نتوانست به مهم‌ترین هدف کوتاه‌مدت او، یعنی بازگشایی کامل و بدون محدودیت تنگه هرمز، دست یابد. ترامپ دستیابی به این هدف را برای کاهش فشارهای سیاسی و اقتصادی ناشی از تصمیم خود برای آغاز «عملیات خشم حماسی» ضروری می‌داند.

اکنون رهبران جهان نه‌تنها نگران پیامدهای اقتصادی ازسرگیری جنگ‌اند، بلکه درباره تاثیر آن بر غیرنظامیان در ایران، به‌ویژه ساکنان مناطق ساحلی و همچنین زیرساخت‌های نظامی این کشور که به‌شدت هدف حملات آمریکا قرار گرفته‌اند، نگرانی دارند.

جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به حملات شنبه، با شلیک رگباری از موشک، پایگاه‌های نظامی آمریکا را در تمامی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس‌‌ــ به استثنای عربستان سعودی‌ــ و همچنین یک پایگاه آمریکایی در اردن را هدف قرار داد.

ناظران منطقه‌ای از اینکه در حملات ایران، قطر و عمان، دو کشوری که تلاش می‌کنند میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران میانجی‌گری کنند، هم دف قرار گرفتند، شگفت‌زده شدند.

تهران روز یکشنبه نیز موج دیگری از حملات موشکی را علیه اهداف نظامی آمریکا در کویت انجام داد و مدعی شد سامانه‌های توپخانه دوربردی را که از خاک کویت به سوی ایران آتش می‌گشودند، هدف قرار داده است. در همین حال، به نظر می‌رسد نیروهای آمریکایی نیز روز یکشنبه به حملات علیه اهداف واقع در سواحل ایران ادامه دادند.

 درگیری‌های هفته گذشته پرسش‌های مهمی را درباره آینده منطقه مطرح کرده است. هرچند رهبران ایران ظاهرا آمادگی پذیرش هزینه‌های ناشی از تشدید تنش را دارند، نه آنان و نه دونالد ترامپ به بازگشت به جنگی گسترده تمایلی ندارند و هر دو طرف، وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را بر دو گزینه دیگر یعنی تسلیم شدن با هزینه سیاسی بالا یا بازگشت به جنگی تمام‌عیار، ترجیح می‌دهند. هرچند چشم‌انداز تلاش‌های میانجی‌گرانه کشورهای منطقه، به رهبری قطر، پاکستان و عمان، برای بازگرداندن آمریکا و ایران به روند صلح هم چندان روشن و امیدوارکننده به نظر نمی‌رسد.

ترامپ به‌طور علنی از ادامه مذاکرات با جمهوری اسلامی ایران حمایت کرد و مقام‌های آمریکایی نیز به خبرنگاران گفتند که گفتگوهای فنی غیرمستقیم میان دو کشور ادامه خواهد داشت. با این حال، از سرگیری هرگونه نشست میان ایران و آمریکا بعید به نظر می‌رسد، مگر آنکه اختلافات دو طرف بر سر تنگه هرمز برطرف شود.

حتی اگر میانجی‌ها بتوانند واشنگتن و تهران را دوباره به روند صلح بازگردانند، رهبران جهان و کارشناسان همچنان درباره دستیابی به یک توافق دائمی تردید دارند.

ریچارد هاس، مقام ارشد پیشین شورای امنیت ملی آمریکا، هفته گذشته در گفتگو با خبرنگاران، سیاست آمریکا را «تا حدی گرفتار یک بن‌بست راهبردی» توصیف کرد. این ارزیابی بازتاب دیدگاهی است که به‌طور گسترده میان کارشناسان رواج دارد؛ اینکه هیچ ترکیبی از مشوق‌های اقتصادی یا تشدید فشارها‌ــ چه نظامی، چه اقتصادی و چه از هر نوع دیگرــ قادر نخواهد بود رهبران باقی‌مانده جمهوری اسلامی ایران را وادار کند خواسته‌های آمریکا را شامل آزادی کامل و بدون محدودیت کشتی‌رانی در تنگه هرمز و اعمال محدودیت‌های سختگیرانه بر برنامه هسته‌ای تهران را بپذیرند.

بر اساس این استدلال، مقام‌های آمریکایی هیچ گزینه راهبردی روشنی در اختیار ندارند که بتواند این جنگ را با شرایطی که هم برای دولت آمریکا و هم برای افکار عمومی این کشور قابل‌قبول باشد، به‌طور دائمی پایان دهد.

ادامه نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز، چشم‌انداز حل مسئله‌ای را که برای مقام‌های آمریکایی اهمیت اساسی دارد، تیره‌تر می‌کند: اعمال محدودیت‌های سختگیرانه بر برنامه هسته‌ای ایران. مذاکره‌کنندگان آمریکایی و ایرانی از زمان امضای یادداشت تفاهم، درباره این موضوع گفتگویی نداشته‌اند.

نبرد ادامه‌دار بر سر کنترل تنگه هرمز، چشم‌انداز حل‌وفصل موضوعی را که از دید مقام‌های آمریکایی اهمیت بنیادین دارد، یعنی اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه بر برنامه هسته‌ای ایران، تیره‌تر کرده است و از زمان امضای یادداشت تفاهم، مذاکره‌کنندگان ایران و آمریکا درباره پرونده هسته‌ای هیچ گفتگویی انجام نداده‌اند.

یکی از مقام‌های ارشد آمریکایی به خبرنگاران گفت اگر جمهوری اسلامی ایران نتواند به مفاد یادداشت تفاهم‌ــ که بر اساس آن در ازای بازگشایی تنگه هرمز از مزایای اقتصادی برخوردار می‌شودــ پایبند بماند، برای دستیابی به توافقی بسیار پیچیده‌تر بر سر برنامه هسته‌ای تهران امید چندانی باقی نخواهد ماند.