در سفر دونالد ترامپ به پکن و دیدار او با شی جین‌پینگ در روز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت، جنگ ایران و بحران تنگه هرمز به یکی از مهم‌ترین محورهای رایزنی میان دو قدرت اقتصادی جهان تبدیل شد.

در این میان، در حالی که کاخ سفید از توافق دو طرف بر سر باز ماندن تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای خبر داد، هم‌زمان از ربوده شدن یک کشتی در نزدیکی بندر فجیره امارات و انتقال آن به سمت آب‌های ایران گزارش‌هایی منتشر شد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز در نشست سالانه بریکس در دهلی‌نو، امارات متحده عربی را به مشارکت مستقیم در حملات آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی متهم کرد.

این مجموعه تحولات نشان می‌دهد تنگه هرمز، که حدود یک‌پنجم تجارت دریایی نفت جهان از آن عبور می‌کند، از یک گذرگاه اقتصادی به کانون اصلی رقابت ژئوپلیتیک میان ایران، آمریکا، چین و کشورهای عربی خلیج فارس تبدیل شده است.

تهران محور اصلی نشست تاریخی پکن و واشنگتن

بر اساس بیانیه رسمی کاخ سفید، ترامپ و شی در دیدار خود در پکن درباره جنگ ایران، امنیت تنگه هرمز و همکاری‌های اقتصادی گفتگو کردند. کاخ سفید اعلام کرد دو طرف توافق دارند که «تنگه هرمز باید برای تضمین جریان آزاد انرژی باز بماند» و همچنین تاکید کردند که «ایران هرگز نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند».

در این بیانیه آمده است که شی جین‌پینگ با نظامی‌سازی تنگه هرمز و هرگونه تلاش برای دریافت عوارض از کشتی‌ها مخالفت و در عین حال به خرید بیشتر نفت از آمریکا به منظور کاهش وابستگی چین به این آبراهه، ابراز علاقه کرده است.

با این حال روایت رسمی چین با نسخه آمریکایی تفاوت‌هایی دارد و رسانه‌های دولتی چین بیشتر بر «بازتعریف روابط» واشنگتن و پکن، گسترش تجارت و موضوع تایوان تمرکز کرده‌اند و درباره توافق بر سر ایران و تنگه هرمز، جزئیات کمتری منتشر کردند.

این تفاوت در روایت‌ها از نگاه تحلیلگران، نشانه‌ای از رویکرد محتاطانه و امتناع پکن از آشکار شدن فاصله گرفتن آن از تهران است.

چین میان دو ملاحظه راهبردی

چین از یک سو بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران و یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی جمهوری اسلامی است و از سوی دیگر، به‌شدت به تامین امنیت جریان انرژی از خلیج فارس وابسته است.

خبرگزاری رویترز گزارش داده است که مقام‌های واشنگتن و پکن در دیدارهای ساعات قبل و همچنین تماس‌های دیپلماتیک اخیر، توافق کردند هیچ کشوری نباید برای عبور کشتی‌ها از آبراهه‌های بین‌المللی مانند تنگه هرمز عوارض دریافت کند. سفارت چین در واشنگتن نیز این موضع را رد نکرد و بر ضرورت تضمین عبور بدون مانع کشتی‌ها، تاکید کرد.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هم خاطرنشان کرد که بحران در تنگه هرمز اقتصاد آسیا و به‌ویژه چین را بیش از هر منطقه دیگری، تهدید می‌کند. او تاکید کرد که اگر مسیر صادرات انرژی مختل بماند، کاهش رشد اقتصادی چین می‌تواند به افت تقاضا برای کالاهای صادراتی این کشور منجر شود.

ربوده شدن کشتی در نزدیکی فجیره

هم‌زمان با مذاکرات پکن، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد «افراد فاقد مجوز» یک کشتی را در ۶۰ کیلومتری فجیره تصرف و آن را به سمت آب‌های سرزمینی ایران هدایت کرده‌اند.

این سازمان تاکنون درباره مالکیت کشتی یا هویت مهاجمان جزئیات بیشتری منتشر نکرده، اما این حادثه که جدیدترین مورد از سلسله حملات و توقیف کشتی‌ها در منطقه به شمار می‌رود، مشابه اقدام‌هایی است که جمهوری اسلامی با هدف ایجاد ناامنی در خلیج فارس و افزایش هزینه‌های اقتصادی جنگ برای رقبایش، اجرا می‌کند.

عراقچی: امارات در تجاوز به ایران شریک بود

در سوی دیگر، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی در نشست وزیران خارجه بریکس در دهلی‌نو، امارات متحده عربی را به مشارکت مستقیم در حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران متهم کرد.

او در سخنانی که نشان‌دهنده افزایش تنش میان تهران و یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری‌اش در منطقه‌ بود، ادعا کرد که امارات نه‌تنها حمله به ایران را محکوم نکرد، بلکه با در اختیار آمریکا و اسرائیل گذاشتن پایگاه‌های نظامی، حریم هوایی، اطلاعات و امکانات لجستیکی خود، در این عملیات مشارکت فعال داشت.

عراقچی سپس مدعی شد که جمهوری اسلامی در پاسخ، خاک امارات را هدف قرار نداد، بلکه فقط به پایگاه‌های نظامی آمریکا مستقر در آن کشور حمله کرد.

هشدار آمریکا درباره برنامه هسته‌ای ایران

در واشنگتن، کریس رایت، وزیر انرژی دولت ترامپ، هشدار داد جمهوری اسلامی با غنی‌سازی یک تن اورانیوم در سطح تسلیحاتی تنها چند هفته فاصله دارد.

او در جلسه کمیته نیروهای مسلح سنای آمریکا گفت حاکمان ایران حجم قابل‌توجهی اورانیوم ۶۰ درصد و ۲۰ درصد در اختیار دارند و از نظر فنی، برای ساخت بمب به سطحی «بسیار نزدیک و نگران‌کننده» رسیده‌اند. اظهاراتی که بار دیگر نشان می‌دهد برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی همچنان مهم‌ترین نگرانی واشنگتن در قبال تهران است.

گزینه‌های ترامپ پس از بازگشت از چین

پایگاه خبری آکسیوس ظهر روز پنجشنبه در گزارشی، به گزینه‌های پیش روی ترامپ پس از بازگشت از چین پرداخت و آن‌ها را احیای عملیات نظامی موسوم به «پروژه آزادی» برای اسکورت کشتی‌ها در تنگه هرمز یا آغاز دور تازه‌ای از حملات هوایی به اهدافی در ایران، برشمرد.

ترامپ در روزهای اخیر بارها تاکید کرده که جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، اولویت اصلی دولت او است.

پیام پکن برای تهران

نکته قابل‌توجه پس از دیدار ترامپ و شی این بود که چین در بیانیه‌ رسمی خود نیز خواستار باز بودن تنگه هرمز شد و با دریافت عوارض از کشتی‌ها مخالفت کرد؛ موضعی که با یکی از اهرم فشارهای اصلی تهران در مذاکره با آمریکا، کاملا در تضاد است.

پکن همچنان از رویارویی مستقیم با جمهوری اسلامی پرهیز می‌کند و از برنامه مخفیانه دولت چین برای ارسال گسترده تسلیحات نظامی به تهران هم گزارش‌هایی منتشر شده است، با این حال منافع اقتصادی چین با ثبات در خلیج فارس و جریان آزاد انرژی گره خورده است.

چنین شرایطی تهران با یک چالش تازه روبرو می‌کند: اینکه حتی نزدیک‌ترین شریک اقتصادی‌اش نیز حاضر نیست هزینه اختلال طولانی‌مدت در تنگه هرمز را بپذیرد.

مذاکرات پکن، ادامه حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و حمله لفظی شدید عراقچی به امارات، همگی نشانه‌هایی از مرحله‌ای تازه در بحران منطقه‌اند؛ مرحله‌ای که در آن جمهوری اسلامی، بیش از گذشته در معرض فشار هم‌زمان آمریکا، کشورهای عربی و حتی شرکای سنتی خود مانند چین قرار گرفته است.