امیر قلعه‌نویی، سرمربی تیم فوتبال ایران، ۱۰ روز پس از حذف تیمش از جام جهانی ۲۰۲۶، با انتشار بیانیه‌ای طولانی در حساب اینستاگرام خود، برای نخستین بار به ناکامی تیمش واکنش نشان داد، اما برخلاف انتظار بسیاری از هواداران، در این متن نه از عذرخواهی از مردم نشانی است، نه از استعفا یا کناره‌گیری سخنی به میان آمده و نه حتی اثری از بازنگری در تصمیم‌های فنی او دیده می‌شود، بلکه بار دیگر همان روایت‌هایی تکرار شده‌اند که پیش‌تر در نشست‌های خبری و گفتگوها نیز مطرح شده بودند. از جنگ و مشکلات ویزا گرفته تا لغو بازی‌های دوستانه، آفساید میلی‌متری، برخورد توپ به تیر دروازه و ادعای دشواری مسیر رسیدن به جام جهانی.

قلعه‌نویی در ابتدای متنش نوشت که آرزو می‌کرد می‌توانست پس از گل مردود شجاع خلیل‌زاده، زمان را متوقف یا چند سانتی‌متر آفساید را پاک کند تا ایران به مرحله بعد صعود کند. او همچنین مدعی شد که تیمش «شایسته صعود» بود و «دنیا نیز این موضوع را باور کرده است». با این حال در تمام این متن، جای پاسخ یک پرسش اصلی خالی بود: اینکه چگونه تیمی که سرمربی‌اش پیش از آغاز رقابت‌ها وعده کسب دست‌کم چهار امتیاز و حتی صعود دو مرحله‌ای داده بود، در نهایت حتی توان شکست دادن ضعیف‌ترین تیم این جام را نداشت و در جام جهانی ۴۸ تیمی، میان ۳۲ تیم برتر جهان هم جایی پیدا نکرد.

سرمربی تیم ایران در بخشی از مطلبش نوشت که «سهم خودم از نتایج را می‌پذیرم» و تاکید کرد هیچ مربی بی‌اشتباه نیست، اما چند خط بعد، عملا تمام دلایل حذف را به عوامل خارج از زمین مسابقه نسبت داد و تصریح کرد اگر دوباره به ابتدای مسیر بازگردد، «باز هم همین راه را انتخاب می‌کند».

همین جمله شاید مهم‌ترین بخش این بیانیه باشد، زیرا اگر قلعه‌نویی معتقد است در صورت بازگشت به گذشته، باز هم همان تصمیم‌ها را خواهد گرفت، در واقع اعتقادی به اشتباه بودن تصمیم‌های فنی‌اش ندارد. در چنین شرایطی، پذیرش مسئولیت بیشتر به یک عبارت تشریفاتی شباهت پیدا می‌کند و قبول واقعی پیامدهای عملکرد نیست.

این در حالی است که طی روزهای گذشته، فوتبال جهان موجی از استعفاها و برکناری‌ها پس از جام جهانی را شاهد بود و دست‌کم ۱۴ سرمربی ۴۰ تیم حذف‌شده جام‌جهانی، حتی پس از صعود به مراحل حذفی، نیز اخراج شدند، اما در فوتبال ایران نه‌تنها چنین اتفاقی رخ نداد، بلکه پس از بازگشت تیم به تهران، برای کاروان حذف‌شده مراسم استقبال نیز برگزار شد و حساب رسمی فدراسیون فوتبال ایران هم ضمن انتشار تصویری از قلعه‌نویی، نوشت «مرد خودتی!»

بیانیه تازه قلعه‌نویی را نیز باید در امتداد همین رویکرد ارزیابی کرد؛ رویکردی که به جای پاسخگویی، بر ساختن روایت تازه‌ای از ناکامی تمرکز دارد. در این روایت، حذف از جام جهانی نه نتیجه مجموعه‌ای از تصمیم‌های اشتباه، بلکه حاصل بدشانسی، شرایط بیرونی و اتفاق‌های پیش‌بینی‌نشده تلقی می‌شود.

این نخستین بار نیست که کادر فنی تیم ایران چنین رویکردی را پیش می‌گیرند. سرمربی و مسئولان فدراسیون در روزهای پس از حذف بارها به آمارهایی مانند امید گل، برخورد توپ به تیر دروازه، گل مردود شجاع خلیل‌زاده یا تساوی بدون گل برابر بلژیک استناد کردند تا تصویری متفاوت از عملکرد تیم ارائه شود. حتی پس از آنکه بلژیک در مرحله یک‌هشتم نهایی آمریکا را شکست داد، رسانه رسمی تیم ملی فوتبال ایران تلاش کرد تساوی ایران برابر این تیم را به‌عنوان نشانه‌ای از کیفیت بالای تیم ایران معرفی کنند.

با این حال منتقدان می‌گویند چنین استدلال‌هایی نمی‌تواند واقعیت را تغییر دهد و واقعیت در جدول مسابقات ثبت شده است. ایران از سه مسابقه تنها سه امتیاز گرفت، حتی یک پیروزی هم کسب نکرد و در نهایت در رتبه نهم جدول تیم‌های سوم ایستاد.

نکته قابل‌توجه دیگر، فاصله آشکار میان وعده‌های پیش از جام جهانی و روایت‌های پس از حذف است. امیر قلعه‌نویی پیش از آغاز مسابقات، از صعود تیمش با چهار امتیاز سخن گفت و مهدی تاج، رئیس فدراسیون فوتبال، نیز از قول او وعده داد که ایران حتی دو مرحله در جام جهانی پیش خواهد رفت. این وعده‌ها در زمان قرعه‌کشی و اردوهای آماده‌سازی بارها تکرار شدند و انتظارها را بالا بردند، اما پس از حذف، دیگر خبری از آن وعده‌ها نبود و به جای آن، صحبت از «شایستگی»، «بدشانسی»، «آفساید میلی‌متری» و «زحمات بازیکنان» به میان آمد. گویی هدف‌های اعلام‌شده پیش از مسابقات هرگز مطرح نشده بودند.

همین الگو را می‌توان در دیگر وعده‌های قلعه‌نویی نیز مشاهده کرد. او هنگام بازگشت به نیمکت تیم ملی ایران، از فوتبال هجومی و تماشاگرپسند سخن گفت و بارها از لزوم فاصله گرفتن از سبک تدافعی گذشته صحبت کرد. پس از حذف در جام ملت‌های آسیا نیز جوان‌گرایی و تغییر نسل را وعده داد. با این حال، ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ با مسن‌ترین ترکیب‌های تاریخ خود و حتی پیرترین ترکیب کل مسابقات به میدان رفت و میانگین سنی ترکیب اصلی‌ تیم از ۳۲ سال نیز فراتر رفت و در بسیاری از دقایق نیمه دوم سه مسابقه، از نظر بدنی با افت محسوسی روبه‌رو شد.

منتقدان معتقدند مشکل اصلی فوتبال ایران دیگر تنها نتایج نیست، بلکه عادی شدن شکست و تلاش برای بازتعریف آن به‌عنوان موفقیت است. اگر هر حذف با روایت‌هایی از شایستگی، بدشانسی یا اقتدار همراه شود، طبیعی است که انگیزه‌ای برای اصلاح ساختارها، تغییر کادر فنی یا بازنگری در شیوه مدیریت باقی نماند.

بیانیه اخیر امیر قلعه‌نویی نیز بیش از آنکه آغاز فصل تازه‌ای از پاسخگویی باشد، ادامه همین روند به نظر می‌رسد. متنی که در آن از مسئولیت سخن گفته می‌شود، اما از پذیرش پیامدهای آن نشانی دیده نمی‌شود. شاید به همین دلیل است که مهم‌ترین جمله این بیانیه نه ابراز تاسف بابت حذف، بلکه این جمله بود که اگر زمان به عقب بازگردد، «باز هم همین مسیر را انتخاب می‌کنم».