لیلا، زن ۳۳ ساله‌ای ساکن یکی از شهرهای شمال ایران، وقتی با درد شدید آپاندیس به بیمارستان رفت، پزشک تشخیص داد که باید به‌سرعت جراحی شود، اما کارکنان بیمارستان رضایت شوهرش را خواستند. شوهر لیلا در کارخانه‌ای دور از خانه کار می‌کرد و نمی‌توانست فوری خودش را برساند. لیلا می‌گوید انتظار آن‌قدر طول کشید که از شدت درد بی‌هوش شد. به گفتهٔ او، جراحی سرانجام پس از رسیدن شوهرش انجام شد.

روایت‌هایی که از بیماران و پزشکان در ایران منتشر می‌شود، نشان‌دهندهٔ آن است که در برخی بیمارستان‌ها، مطالبهٔ امضای شوهر حتی جراحی فوری زنان را هم به تأخیر می‌اندازد. در چنین شرایطی، غیبت مرد برای معطل ماندن بیمار کافی است و مخالفت عمدی او می‌تواند پیامد سنگین‌تری داشته باشد. شوهری که با همسرش اختلاف دارد، می‌تواند امضا را عقب بیندازد یا از آن خودداری کند. به این معنا که وقتی بیمارستان شروع درمان را به موافقت او گره می‌زند، اختلافی که بیرون از بیمارستان آغاز شده است، می‌تواند زمان رسیدگی به یک بیماری وخیم را تعیین کند.

از سزارین تا جراحی زیبایی

یک پزشک به روزنامهٔ اعتماد می‌گوید در موردی، ادامهٔ بارداری جان زن را تهدید می‌کرد و ختم بارداری، به زنده نماندن جنین می‌انجامید، اما پدر جنین در بیمارستان حضور نداشت. با وجود ضرورت مداخلهٔ فوری، کارکنان دربارهٔ اینکه تا رسیدن او صبر کنند یا اقدام پزشکی را آغاز کنند، مردد بودند. پزشک دیگری به اعتماد گفت که در تجربه کاری‌اش دیده است بیمارستان‌ها حتی برای سزارینی که پزشک تجویز کرده یا برای جراحی زیبایی بینی، از زنان متأهل امضای شوهرشان را می‌خواهند.

مقررات حرفه‌ای نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران در بخشی از تصمیم‌های مربوط به بدن افراد متأهل، برای همسر حق مخالفت قائل شده است. ماده ۷۳ راهنمای اخلاق حرفه‌ای سازمان نظام پزشکی، رضایت همسر را برای مداخلات غیردرمانی با آثار جدی، طولانی‌مدت یا بازگشت‌ناپذیر بر باروری یا رابطه زناشویی شرط می‌داند.

این شرط در متن مقررات برای هر دو همسر آمده و دامنهٔ مشخصی دارد، اما روایت پزشکان نشان می‌دهد که مطالبهٔ امضا در عمل، به جراحی‌هایی بیرون از این محدوده‌، هم کشیده شده است. زن ممکن است برای جراحی زیبایی یا عمل انتخابی کاهش وزن پس از مشورت با پزشک تصمیم بگیرد، اما اگر مرکز درمانی پذیرش او را به امضای شوهر مشروط کند، مخالفت مرد برای متوقف کردن عمل کافی است.

هزینهٔ احتیاط بیمارستان را زن می‌پردازد

مراکز درمانی در توجیه این برخورد می‌گویند از شکایت یا اعتراض شوهر پس از جراحی نگران‌اند. در حالی که اگر بیمارستان برای پیشگیری از شکایت احتمالی امضای شوهر را شرط کند، هزینهٔ این احتیاط را زن می‌پردازد. برای بیماری که توان پرداخت هزینهٔ مراجعه به بیمارستانی دیگر یا سفر به شهری دیگر را ندارد، نتیجه ممکن است به تعویق افتادن جراحی یا انصراف از پیگیری درمان باشد.

در گزارشی دیگر که فرارو منتشر کرد، همسر رستم، بیمار ۶۴ سالهٔ بستری در یک بیمارستان دولتی، گفت وقتی برای انجام شدن عملی پرخطر پیشنهاد کرد خودش فرم رضایت را امضا کند، کارکنان امضایش را نپذیرفتند و رضایت برادر یا پسر بیمار را خواستند و سرانجام هم از خود بیمار که حال نامساعدی داشت، اثر انگشت گرفتند.

شیرین احمدنیا، جامعه‌شناس و پژوهشگر حوزه سلامت در ایران، می‌گوید شیوهٔ گفت‌وگو با بیمار، فرم‌ها و مراحل پذیرش می‌توانند نابرابری قدرت در خانواده را به بیمارستان منتقل کنند. در یک نمونه، بیمارستان جراحی فوری زن را تا رسیدن شوهرش و گرفتن رضایت او به تعویق انداخت، اما در بیمارستانی دیگر، کارکنان امضای زن را برای انجام دادن یک اقدام پزشکی برای مرد نپذیرفتند و رضایت برادر یا پسر بیمار را خواستند.

قوانین سرکوب‌کننده

تبعیض علیه زنان در قوانین جمهوری اسلامی ایران، به مطالبهٔ امضای شوهر برای جراحی محدود نمی‌شود. به‌طور مثال قانون گذرنامه، صدور گذرنامه برای زنان متأهل را جز در موارد استثنا، به موافقت کتبی شوهر مشروط کرده است. قانون مدنی هم ریاست خانواده را به مرد می‌سپارد و تعیین محل سکونت را در اختیار او می‌گذارد، مگر اینکه این اختیار به زن داده شده باشد. شوهر همچنین می‌تواند با استناد به ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی، از اشتغال همسرش به کاری که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت یکی از زوجین تشخیص داده شود، ممانعت کند.

مطالبهٔ امضای شوهر در بیمارستان همین منطق را به اتاق عمل می‌کشاند. روایت بیماران و پزشکان نشان می‌دهد که در برخی بیمارستان‌ها، حتی وقتی پزشک جراحی را فوری تشخیص می‌دهد، کارکنان تا رسیدن شوهر و گرفتن رضایت او دست نگه می‌دارند. در چنین شرایطی، دور بودن شوهر از بیمارستان می‌تواند درمان را عقب بیندازد و مخالفت عمدی او می‌تواند به ابزاری برای فشار بر زن تبدیل شود.

زنانی که توان پرداخت هزینهٔ مراجعه به بیمارستان‌های دیگری را ندارند، گزینه‌های کمتری برای پیگیری درمان دارند. برای این زنان، نتیجهٔ مطالبهٔ یک امضا می‌تواند تحمل درد به مدتی طولانی‌تر، تأخیر در جراحی یا حتی انصراف از درمان باشد.