استاد مجتبی مینوی، ادیب، پژوهشگر و نسخه‌شناس برجستۀ ایرانی، در دی‌ماه ۱۳۵۵ خورشیدی، تصمیم گرفت گنجینه‌ای را که طی چند دهه زندگی علمی و پژوهشی، با سفر به کشورهای مختلف و جست‌وجو در کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌های ایران و جهان گرد آورده بود، به ملت ایران تقدیم کند. او که عمرش را صرف شناخت و پاسداری از زبان فارسی، تاریخ و میراث فرهنگی ایران کرده بود، نمی‌خواست کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد ارزشمندش پس از مرگ در اختیار افراد معدودی باقی بمانند. از همین رو در ۲۶ دی‌ماه ۱۳۵۵، کتابخانۀ شخصی خود را به ملت ایران هدیه کرد و مقرر شد این مجموعه در اختیار بنیاد شاهنامۀ فردوسی قرار گیرد.
در مجموعۀ او هزاران جلد کتاب به زبان‌های مختلف، نسخ خطی و عکسی، اسناد تاریخی و آثار ارزشمندی وجود داشت که برخی از آن‌ها با یادداشت‌ها و حاشیه‌نویسی‌های خود مینوی ارزشی دوچندان داشتند. استاد مینوی تنها چند روز پس از این اقدام، در ششم بهمن‌ماه ۱۳۵۵ درگذشت.
پس از انقلاب اسلامی و ادغام بنیاد شاهنامۀ فردوسی با چند موسسۀ پژوهشی دیگر، کتابخانۀ او نیز زیرمجموعۀ موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی قرار گرفت که بعدها به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تغییر نام داد.
حالا با گذشت نزدیک به پنج دهه از خاموشی مجتبی مینوی، گزارش‌ها حاکی از آن است که دراثر باران شدید شامگاه شنبه ۱۶ آبان، آب به ساختمان کتابخانه نفوذ کرده است و بخشی از کتاب‌های نفیس و اسناد تاریخی آن آسیب دیده‌اند. تصاویر منتشرشده از این حادثه نیز وضعیت وخیم کتاب‌های خیس و آسیب‌دیده را نشان می‌دهد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
مجتبی مینوی بهمن ۱۲۸۲ خورشیدی در تهران و در خانواده‌ای اهل علم و دانش به دنیا آمد. دوران کودکی او به دلیل مهاجرت خانواده به سامرا، در عراق سپری شد. او از همان سال‌های کودکی با ادبیات فارسی، زبان عربی و متون دینی آشنا شد و پس از بازگشت به ایران، تحصیلاتش را در تهران ادامه داد و در دارالفنون و دارالمعلمین مرکزی درس خواند. او بعدها برای ادامۀ مطالعات علمی به انگلستان رفت و در کینگز کالج لندن و مدرسۀ مطالعات آسیایی و آفریقایی دانشگاه لندن به کار پژوهشی مشغول شد.
در توصیف اهمیت نقش مینوی در ادبیات فارسی می‌توان گفت که او از برجسته‌ترین ادیبان، نسخه‌شناسان و پژوهشگران تاریخ و ادبیات ایران در سدۀ چهاردهم خورشیدی بود. سال‌ها در دانشگاه تهران تدریس کرد و در کنار تألیف، ترجمه و تصحیح متون کهن فارسی، بخش مهمی از عمرش را صرف شناسایی و گردآوری نسخ خطی آثار ایرانی در کتابخانه‌های جهان کرد.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای او بررسی حدود ۱۵ هزار نسخۀ خطی در کتابخانه‌های ترکیه و انتخاب نزدیک به هزار و ۵۰۰ نسخه برای تهیه میکروفیلم و انتقال تصاویر آن‌ها به ایران بود. علاوه بر آن، تصحیح و پژوهش دربارۀ شاهنامه و دیگر آثار ادبی و متون تاریخی را نیز در کارنامه دارد. مینوی از سال ۱۳۵۰ مدیریت بنیاد شاهنامۀ فردوسی را بر عهده گرفت و تا پایان عمر برای حفظ و شناخت میراث مکتوب ایران کوشید.
کتابخانه و مرکز اسناد مجتبی مینوی
داستان شکل‌گیری کتابخانۀ مجتبی مینوی به سال‌های نوجوانی او بازمی‌گردد؛ زمانی که با خرید کتاب‌های کوچک و ارزان‌قیمت، به‌تدریج مجموعه‌ای شخصی برای خود فراهم کرد. سرمایۀ اولیۀ او حدود ۲۰۰ جلد کتاب بود که از پدربزرگش به پدر و سپس به او به ارث رسیده بود. این مجموعه در طول نزدیک به شش دهه، با جست‌وجوی مداوم در کتابفروشی‌ها، سفر به کشورهای مختلف و ارتباط با پژوهشگران و کتاب‌شناسان، به یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های شخصی ایران تبدیل شد.
مینوی پاییز ۱۳۵۲، در گفت‌وگویی با نجف دریابندری، ایرج افشار و محمدرضا شفیعی کدکنی، دربارۀ کتابخانه شخصی‌اش گفت که از ۱۲ یا ۱۳ سالگی به خرید کتاب روی آورد و هرچه می‌خرید به مجموعۀ موروثی خانواده می‌افزود. او توضیح داد که در نوجوانی بیشتر به کتاب‌های شعر، داستان‌های منظوم و آثار چاپ سنگی علاقه داشت و تاریخ خرید کتاب‌ها را پشت جلد آن‌ها می‌نوشت.
مینوی در همان گفت‌وگو، تعداد کتاب‌های مجموعه‌اش را حدود ۲۵ هزار جلد اعلام کرد و گفت آرزو دارد آن را به ۲۰۰ هزار جلد برساند. با این حال، مهم‌تر از افزایش تعداد کتاب‌ها، سرنوشتی بود که برای آن‌ها در نظر داشت. او تأکید کرد که می‌خواهد کتابخانه را «مجانی و بلاعوض به ملت ایران» تقدیم کند.
انگیزه مینوی از این اقدام نیز در گفته‌هایش واضح بود، چون نمی‌خواست علاقه‌مندان کتاب مانند او از دسترسی نداشتن به کتاب «زجر» بکشند. از همین رو تأکید کرد که مجموعه پس از واگذاری پراکنده نشود و کتاب‌ها در اختیار پژوهشگران باقی بمانند.
به نوشتۀ ایرج افشار، کتاب‌شناس و دوست دیرین مینوی، بخش عمده‌ای از کتاب‌های نادر شرق‌شناسی و سفرنامه‌های مربوط به ایران در دوران اقامت طولانی او در انگلستان گردآوری شد. مینوی فهرست کتابفروشان خارجی را با دقت بررسی می‌کرد، آثار موردنیازش را سفارش می‌داد و در سفرها نیز از سر زدن به کتابفروشی‌ها غافل نمی‌شد. او حتی کتاب‌های بدون جلد را به صحافی ماهر می‌سپرد تا با چرم مرغوب جلد شوند و نشان اختصاصی او، متشکل از دو حرف «م» درهم‌تنیده، روی جلد آن‌ها نقش ببندد.
بخش دیگری از مجموعه شامل کتاب‌های قدیمی چاپ عثمانی و مصر، نشریات ترکی در زمینۀ تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام و تصاویر نسخه‌های خطی کمیاب در دوران اقامت او در ترکیه فراهم شد. علاوه بر کتاب‌هایی که شخصاً خریداری می‌کرد، پژوهشگران و ایران‌شناسان خارجی نیز نسخه‌هایی از آثار و مقالاتشان را برای او می‌فرستادند. برخی از این آثار تقدیم‌نامه‌ها و یادداشت‌های دستنویس نویسندگان را داشتند که ارزش تاریخی مجموعه را افزایش می‌دادند.
با این حال، مهم‌ترین ویژگی کتابخانۀ مینوی حاشیه‌نویسی‌های خود او بود. محمد دهقانی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات، در مقاله‌ای با عنوان «کتابخانۀ مینوی، گنجینه‌ای بی‌نظیر» توضیح می‌دهد که مینوی هنگام مطالعه، تقریباً همیشه قلم در دست داشت و برداشت‌ها، نقدها، پرسش‌ها و توضیحاتش را در حاشیۀ صفحات ثبت می‌کرد. گاهی تنها علامت سوال یا تعجب کنار متن می‌گذاشت و گاه یادداشت‌هایش چنان مفصل می‌شد که ناچار بود آن‌ها را در دفترچه‌ای جداگانه بنویسد و به انتهای کتاب پیوست کند.
ایرج افشار به همین دلیل پیشنهاد کرد که از تمام کتاب‌های دارای حاشیه‌نویسی مینوی نسخه‌برداری و یادداشت‌های ارزشمند او استخراج و منتشر شود.
حبیب یغمایی، مدیر مجلۀ «یغما»، پس از درگذشت مینوی، ارزش مادی کتابخانه را در سال ۱۳۵۵ حدود ۲۰ میلیون تومان تخمین زد، اما تأکید کرد که ارزش معنوی آن سنجیدنی نیست.
مینوی در دی‌ماه ۱۳۵۵ کتابخانه‌اش را به بنیاد شاهنامه اهدا کرد؛ نهادی وابسته به وزارت فرهنگ و هنر که سال ۱۳۵۰ برای پژوهش و تصحیح علمی شاهنامه تأسیس شده بود. مینوی به دلیل تخصص در نسخه‌شناسی و شاهنامه‌پژوهی سرپرستی علمی آن را برعهده داشت. پس از وقوع انقلاب اسلامی، بنیاد شاهنامه در جریان تغییر ساختار مؤسسات پژوهشی، با چند نهاد دیگر ادغام شد و کتابخانه نیز زیرمجموعۀ موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی قرار گرفت.
کتابخانۀ مجتبی مینوی در خانۀ شخصی او در خیابان شریعتی تهران، بالاتر از خیابان شهید مطهری، کوچۀ سعدی قرار دارد؛ ساختمانی که محسن فروغی، از معماران برجستۀ دورۀ پهلوی، آن را با در نظر گرفتن فضای کتابخانه طراحی کرده بود.
با وجود اینکه پس از انقلاب اسلامی، کتابخانۀ مینوی به یکی از واحدهای وابسته به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تبدیل شد، همچنان از نظر ساختار و شیوۀ اداره، ویژگی متفاوتی داشت. مینوی در وصیت‌نامۀ خود پیش‌بینی کرده بود که هیأتی از شخصیت‌های علمی بر فعالیت مجموعه نظارت کنند و هرگونه تغییر اساسی در آن با نظر این هیأت انجام شود. اصغر مهدوی، یحیی مهدوی، ایرج افشار و علیرضا حیدری از نخستین اعضای این هیأت بودند. به این ترتیب، در کنار مدیریت اداری پژوهشگاه، قرار بود جمعی از پژوهشگران و کتاب‌شناسان برجسته نیز بر حفظ میراث مینوی نظارت داشته باشند.
در دهه‌های بعد، مجموعه با اهدای کتاب‌های تازه گسترش یافت. مهم‌ترین این افزوده‌ها کتابخانۀ شخصی محمدتقی دانش‌پژوه، نسخه‌شناس و فهرست‌نگار برجستۀ ایرانی، بود که پس از درگذشت او در سال ۱۳۷۵، مطابق وصیتش به کتابخانۀ مینوی منتقل شد.
برخی کتاب‌ها نیز از محل درآمد حق‌التألیف آثار مینوی و با پیگیری خانواده و ایرج افشار خریداری شد. با وجود این اقدام‌ها، استفادۀ عمومی از کتابخانه با محدودیت‌هایی همراه بود. به دلیل ارزش تاریخی و پژوهشی کتاب‌ها و وجود حاشیه‌نویسی‌های منتشرنشدۀ مینوی، هیأت امنا تصمیم گرفت مجموعه با نظام قفسۀ بسته اداره شود؛ به این معنا که مراجعه‌کنندگان نمی‌توانستند مستقیم وارد مخزن شوند، اما امکان درخواست کتاب، دریافت تصویر منابع و استفاده از خدمات پژوهشی از طریق تلفن و پست الکترونیکی فراهم بود.
محمد دهقانی، نویسنده و عضو هیأت امنای کتابخانه مینوی، در مقاله‌ای ارزش این مجموعه آن را فراتر از یک مجموعۀ متعارف کتاب دانسته و بر اهمیت یادداشت‌ها، حاشیه‌نویسی‌ها و اسناد باقی‌مانده از مینوی تأکید کرده بود.
گنجینه‌ای که زیر آب رفت
وقتی پژوهشگران، نویسندگان و چهره‌های برجستۀ فرهنگ و ادبیات ایران یکصدا از کتابخانۀ مجتبی مینوی به‌عنوان گنجینه‌ای ارزشمند یاد می‌کنند و بر اهمیت تاریخی و پژوهشی آن تأکید دارند، انتظار می‌رود که نگهداری و حفاظت از این مجموعه با رعایت اصول استاندارد و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه برای جلوگیری از هرگونه آسیب همراه باشد. با این حال، آنچه روز شنبه شانزدهم آبان‌ماه رخ داد، خلاف این را نشان می‌دهد.
شامگاه شنبه آب باران از پشت‌بام ساختمان کتابخانۀ مجتبی مینوی به طبقات پایین نفوذ کرد و به بخشی از کتاب‌های نفیس و آثار تاریخی این مجموعه آسیب رساند. تصاویر منتشرشده از کتابخانه تکان‌دهنده بود؛ کتاب‌های قدیمی و نفیسی که بر اثر نفوذ آب خیس شده بودند و کارکنانی که می‌کوشیدند با استفاده از پنکه و سشوار آن‌ها را خشک کنند.
محمد دهقانی در گفت‌وگو با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، علت نفوذ آب را گرفتگی ناودان ساختمان اعلام کرد. به گفتۀ او، آب باران ابتدا از پشت‌بام به طبقۀ سوم و سپس به فضای اصلی کتابخانه سرازیر شد.
او در یادداشتی با عنوان «خانه و کتابخانۀ مجتبی مینوی را دریابید!» که در عصر ایران منتشر شد، فاش کرد که ساختمان کتابخانه مدت‌ها پیش از این حادثه نیز آسیب دیده بود. به نوشتۀ او، در جریان جنگ و بمباران تهران، پنجره‌ها و تجهیزات تهویۀ ساختمان آسیب دید، اما کتاب‌ها و اسناد سالم ماندند. با وجود این، به گفتۀ دهقانی، مسئولان پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی طی هشت ماه گذشته حتی برای تعمیر پنجرۀ آسیب‌دیده و شیشۀ شکستۀ ساختمان نیز اقدامی نکردند.
دهقانی توضیح داد که پس از آب‌گرفتگی، او و همکارانش در کنار جابه‌جایی و خشک کردن کتاب‌ها، ناچار شدند شکاف‌های پنجره را با چسب بپوشانند تا مانع نفوذ باد و سرما شوند.
او در این یادداشت، مسئولیت نگهداری ساختمان و حفاظت از کتاب‌ها و اسناد را متوجه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و در نهایت وزارت علوم دانست. همچنین از عملکرد رئیس پیشین پژوهشگاه انتقاد کرد و گفت که او در دوران مسئولیت خود حتی برای بررسی وضعیت کتابخانه به آنجا مراجعه نکرده بود.
دهقانی در بخش دیگری از یادداشتش، آسیب‌های واردشده به کتاب‌ها را جبران‌ناپذیر توصیف کرد و یادآور شد که بسیاری از این آثار قدیمی و کمیاب دیگر در بازار کتاب یافت نمی‌شوند و امکان جایگزینی آن‌ها وجود ندارد.
