دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، پس از شکست حزبش در انتخابات میان‌دوره‌ای، اعلام کرد که تشدید تلاش‌های دیپلماتیک و سیاسی می‌تواند مانع از آغاز دور دیگری از درگیری‌های گسترده با جمهوری اسلامی ایران شود.
ترامپ روز یکشنبه به شبکه سی‌ان‌ان گفت که اگر تهران در مسیر دستیابی به توافقی دربارهٔ برنامه هسته‌ای خود و بازگشایی تنگهٔ هرمز پیشرفت کند، ازسرگیری حملات نظامی آمریکا «بسیار بعید» خواهد بود. او در برنامهٔ «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس هم گفت که به دنبال تشدید جنگ نیست.
جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده بی‌سروصدا در حال مذاکره بر سر توافقی حساس‌اند که می‌تواند از بازگشت به جنگ تمام‌عیار جلوگیری کند و راه را برای گفت‌وگوهای گسترده‌تر بگشاید. با این حال، اظهارات مقام‌های واشنگتن از میزان خوش‌بینی به دستیابی به توافق می‌کاهد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز یکشنبه گفت: «نمی‌توانم بگویم در آستانهٔ پیشرفتی تعیین‌کننده هستیم.» ترامپ نیز تأکید کرد که گزینه نظامی همچنان روی میز است.
با وجود شتاب گرفتن تحرکات دیپلماتیک از زمان برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه، هر دو طرف و همچنین قطر که نقش میانجی را ایفا می‌کند، دربارهٔ جزئیات این مذاکرات اطلاعات بسیار محدودی منتشر کرده‌اند.
از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای چه چیز تغییر کرد؟
شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات بُعد تازه‌ای به مذاکرات افزود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، پس از انتخابات گفت که جنگ یکی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بود.
ترامپ هم در برنامه «۶۰ دقیقه» اعلام کرد که با ارزیابی ونس مخالف نیست و پذیرفت که رأی‌دهندگان «از جنگ خوششان نمی‌آمد». با این حال، با قاطعیت از تصمیمش برای حمله به ایران دفاع کرد و گفت اگر بار دیگر در موقعیت تصمیم‌گیری قرار بگیرد، پاسخ او «یک بلهٔ قاطع» خواهد بود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در همین حال، تهران تلاش می‌کند از نتایج انتخابات آمریکا برای تقویت موضع خود در مذاکرات استفاده کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران، روز یکشنبه گفت: «رأی‌دهندگان آمریکایی انتخاب خود را کردند. اکنون زمان آن است که کاخ سفید نیز انتخابش را بکند.»
ترامپ همچنان با اطمینان از موقعیت نظامی آمریکا سخن می‌گوید، در حالی که تهران بارها تهدید کرده است در صورت حملهٔ مجدد، دامنهٔ جغرافیایی جنگ را گسترش خواهد داد.
مذاکرات جاری دربارهٔ چه موضوع‌هایی است؟
هر یک از دو طرف چند خواستهٔ اساسی دارد که دست‌کم در شکل اعلام‌شده، برای طرف مقابل قابل‌قبول نیست.
ترامپ خواهان برچیده شدن برنامهٔ هسته‌ای ایران است؛ برنامه‌ای که تهران آن را مسئله‌ای مرتبط با حاکمیت ملی خود می‌داند و در مواضع علنی خود، دربارهٔ آن سرسختی نشان می‌دهد و تأکید می‌کند تا زمانی که هفت پیش‌شرط، از جمله پایان جنگ در «تمام جبهه‌ها» و رفع محاصرهٔ دریایی، محقق نشود، نه دربارهٔ برنامه هسته‌ای با واشنگتن مذاکره خواهد کرد و نه تنگهٔ هرمز را باز می‌کند. جزئیات این پیش‌شرط‌ها هنوز علنی نشده‌اند.
این در حالی است که صدها کیلو اورانیوم غنی‌شده، ماده‌ای که برای تولید سلاح هسته‌ای موردنیاز است، همچنان در مکانی نامشخص در داخل ایران پنهان است. تهران از این ذخایر به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات با آمریکا استفاده کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که واشنگتن خواهان رقیق‌سازی این اورانیوم یا انتقال آن به کشور دیگری برای نگهداری امن است. روشن نیست دو طرف در این زمینه تا چه اندازه پیشرفت کرده‌اند.
تهران افزون بر تلاش برای عقب‌نشینی نکردن در موضوع برنامهٔ هسته‌ای یا تنگهٔ هرمز، اهداف اقتصادی مهمی نیز دارد. این کشور به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان، در نتیجهٔ تحریم‌های آمریکا، برای فروش نفت خام در بازارهای جهانی با دشواری فزاینده‌ای روبه‌رو شده است. میلیاردها دلار از دارایی‌های ایران هم در بانک‌های خارجی همچنان مسدود مانده‌اند. به نظر می‌رسد واشنگتن در حال بررسی کاهش این محدودیت‌ها است؛ اقدامی که می‌تواند به تهران کمک کند در شرایط تورم بی‌سابقه، از فشار شدید اقتصادی بر مردم بکاهد. .
ایران همچنین خواهان دریافت غرامت از آمریکا به دلیل کشته شدن علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، و فرماندهان ارشد نظامی این کشور در حملات آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ است.
قطر میانجی این مذاکرات است و سندی حاوی چارچوب توافق را که واشنگتن و تهران هر دو در حال اصلاح آن‌اند، میان آنها به ردوبدل می‌کند. البته این روند هفته‌ها و شاید ماه‌ها است که ادامه دارد، اما در روزهای اخیر و در پی نگرانی از حملات تازه، شدت گرفته است.
انتظار می‌رود ترامپ روز دوشنبه در واشنگتن، با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، دیدار کند.
چه موانعی بر سر راه توافق وجود دارد؟
تاکنون هیچ‌یک از دو طرف حاضر نشده‌اند از خواسته‌های اصلی خود عقب‌نشینی کنند.
مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، روز یکشنبه پیش از عزیمت به پاریس برای شرکت در نشست وزرای خارجهٔ گروه ۷، با اظهاراتش نشان داد که دو طرف همچنان با دستیابی به توافق فاصلهٔ زیادی دارند. او گفت: «تا این لحظه، گفت‌وگوها چندان ثمربخش نبوده‌اند، زیرا خواسته‌های ایران صرفاً غیرقابل‌قبول نیست؛ بلکه در برخی موارد، گستاخانه، مضحک و واقعاً غیرواقع‌بینانه است.»
از سوی دیگر، ترامپ در تلاش است میان روابط با متحدان عرب خود و اسرائیل‌ــ که هر دو جمهوری اسلامی ایران را تهدید می‌دانند‌ــ توازن برقرار کند. او اگر بدون گرفتن امتیازی بزرگ از ایران، از جنگ خارج شود، با پرسش‌ها و انتقادهایی روبه‌رو خواهد شد. تهران نیز می‌خواهد از نیروهای نیابتی و متحدانش در لبنان، عراق و یمن محافظت کند. این گروه‌های مسلح در سطح منطقه به نیابت از جمهوری اسلامی ایران جنگیده و به تهران وفادارند، اما در سه سال گذشته با فشارهایی روبه‌رو شده‌اند که موجودیت آنها را تهدید می‌کند.
در ماه سپتامبر، شورشیان حوثی، متحد ایران در یمن، با حمله‌ای برق‌آسا کنترل یکی دیگر از گلوگاه‌های مهم دریایی، یعنی باب‌المندب در دریای سرخ، را به دست گرفتند و به این ترتیب، امکان اعمال نفوذ تهران را بر آبراهی دیگر فراهم کردند. حوثی‌ها از آن زمان، در واکنش به حمایت نظامی ریاض از دولت یمن، حملاتشان به عربستان سعودی را افزایش داده‌اند.
آمریکا می‌خواهد جمهوری اسلامی ایران توانایی ساخت سلاح هسته‌ای، از جمله تجهیزات پیشرفته‌ای را که می‌تواند چنین امکانی فراهم کند، در اختیار نداشته باشد. جمهوری اسلامی ایران خواهان ادارهٔ تنگهٔ هرمز است؛ گذرگاه دریایی که کشورهای ثروتمند عرب بیشتر نفت و گازشان را از طریق آن صادر می‌کنند. کنترل این آبراه نفوذی تعیین‌کننده بر ورود و خروج کالاها به منطقه در اختیار تهران قرار می‌دهد که این موضوع نیز با خواسته‌های آمریکا در تعارض است. واشنگتن خواهان باز ماندن آبراه‌ها است و تمایلی ندارد یکی از دستاوردهای اصلی ایران از جنگ را تثبیت کند.
آیا جنگ از سر گرفته خواهد شد؟
در روزهای اخیر حملاتی رخ داد، اما هر دو طرف تلاش کردند اهمیت آنها را کم جلوه دهند؛ شاید نشانه‌ای از اینکه هیچ‌کدام نمی‌خواهد مذاکرات را از مسیر خود خارج کند.
برخی رسانه‌ها گزارش داده‌اند که مذاکرات دو طرف به توافق نزدیک‌تر شده است. روزنامه نیویورک‌تایمز نوشت که تهران آمادگی دارد مذاکرات هسته‌ای را از سر بگیرد. این موضوع هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است، اما هرگونه امتیازدهی تهران درباره برنامهٔ هسته‌ای، یا حتی آمادگی برای گفت‌وگو دربارهٔ آن، پیشرفتی تعیین‌کننده تلقی خواهد شد.
با وجود گزارش‌های حاکی از پیشرفت مذاکرات، خطر جنگ تمام‌عیار همچنان جدی است. آمریکا هنوز حضور نظامی گسترده‌ای در خاورمیانه دارد و نیروهایش می‌توانند به دستور ترامپ حمله‌ای بزرگ را آغاز کنند. شناورهای حامل نفت و گاز هم که از تنگهٔ هرمز عبور می‌کنند، همچنان هدف حملات ایران قرار می‌گیرند.
آمریکا برای دریافت اطلاعات دربارهٔ برنامهٔ هسته‌ای ایران، پاداشی تا سقف ۲۰ میلیون دلار تعیین کرده و برای جلوگیری از استفادهٔ تهران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات پیشرفته و دیگر اقلام، کارگروه تشکیل داده است؛ نشانه‌هایی از اینکه واشنگتن به جای کاهش فشار، در حال تشدید آن است.
در همین حال، برخی چهره‌های تندرو در جمهوری اسلامی ایران که معتقدند تهران همین حالا نیز از جنگ با آمریکا پیروز بیرون آمده است، از شکست‌های ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای بهره می‌گیرند تا خواستار آن شوند که او برای خروج از درگیری، بهای سنگین‌تری بپردازد. فرماندهان نظامی ایران هم در هفته‌های گذشته، بر شدت هشدارهایشان افزوده و مدعی شده‌اند که تهران تسلیحاتی در اختیار دارد که می‌تواند نقاط بیشتری را هدف حمله قرار دهد و خساراتی حتی سنگین‌تر از گذشته وارد کند. بنابراین، هنوز به‌هیچ‌وجه مشخص نیست که دو طرف آماده پذیرش توافق باشند.
