هشدار رئیس هیأت‌مدیره سندیکای صنعت برق درباره احتمال خاموشی در زمستان در کنار اعلام خطر کمبود گاز در استان‌های شمالی و تایید ادامه قطع انرژی صنایع، نشان می‌دهد پایان تابستان نیز به معنای پایان بحران تامین انرژی در ایران نیست مردمی که ماه‌های گرم را با قطعی برق و اختلال در تامین آب پشت سر گذاشتند، اکنون با نگرانی از قطع گاز و برق در فصل سرما مواجه‌اند؛ آن هم در کشوری که از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است.

رئیس هیأت‌مدیره سندیکای صنعت برق ایران هشدار داد که محدودیت تامین گاز نیروگاه‌ها می‌تواند به خاموشی زمستانی منجر شود. این اظهارات نشان می‌دهد شبکه برق حتی پس از عبور از اوج مصرف تابستان، با خطر کمبود تولید روبه‌رو خواهد بود.

رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، درباره صنایع صریح‌تر سخن گفت و اعلام کرده که به دلیل افزایش کمبود گاز، بخشی از صنایع در فصل سرما با قطع گاز مواجه خواهند شد و قطعی گاز و برق بخش صنعتی تا پایان سال ادامه خواهد داشت.

هم‌زمان روز دوشنبه ۱۳ مهر، برق محل سخنرانی حسین رحیمی، رئیس پلیس امنیت اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، هنگام صحبت او درباره افزایش قیمت دلار قطع شد، تا این رخداد هم نمود دیگری از اختلال تامین برق در ابتدای پاییز امسال باشد.

پیش از این، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئيس‌‌جمهوری، هم گفته بود که ایران در فصل زمستان با روزانه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب کسری گاز مواجه خواهد شد. او همچنین تاکید کرد که حتی اگر زمستان پیش‌رو سرد هم نباشد، کشور با کسری انرژی روبه‌رو است و این کسری باید مدیریت شود.

کمبود گاز، تهدیدی برای تولید برق

وابستگی نیروگاه‌های حرارتی به گاز بحران تامین این سوخت را به شبکه برق منتقل می‌کند. با سردتر شدن هوا و افزایش مصرف گاز برای گرمایش خانه‌ها، محدودیت تحویل سوخت به نیروگاه‌ها می‌تواند ظرفیت عملی تولید برق را کاهش دهد. بنابراین کاهش مصرف وسایل سرمایشی، به‌تنهایی تضمینی برای پایان خاموشی‌ها نیست.

سپهوند گفته که در پی حمله نظامی به شماری از فازهای پارس جنوبی و پالایشگاه‌های گاز، کمبود روزانه گاز نسبت به سال گذشته، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب بیشتر شده است. به گفته او، دولت می‌کوشد بخشی از این کسری را با گازوئیل و نفت کوره جبران کند.

با این حال، جایگزینی گاز با سوخت مایع به ذخایر کافی، امکان انتقال مستمر و تجهیزات مناسب نیروگاه‌ها نیاز دارد. استفاده از نفت کوره نیز مسئله آلودگی هوا را تشدید می‌کند. به این ترتیب، تامین برق در زمستان می‌تواند با هزینه بیشتری برای سلامتی مردم همراه شود.

هشدار قطع گاز در سه استان

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت پزشکیان، درباره احتمال بروز مشکل تامین گاز در استان‌های شمالی ایران هشدار داده بود. او با اشاره به آسیب زیرساخت‌های انرژی در جنگ، گفت ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تامین گاز از دست رفته است و تلاش برای بازگرداندن ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن ادامه دارد.

مهاجرانی پیش‌تر میزان ظرفیت ازدست‌رفته را معادل حدود یک‌سوم ظرفیت تولید میدان پارس جنوبی اعلام کرده بود. میدانی که بنا بر اظهارات او، بیش از ۷۰ درصد گاز ایران را تامین می‌کند. سخنگوی دولت از اتخاذ تمهیدات و هشدار به استانداران خبر داد، اما درباره چگونگی تامین نیاز مردم در دوره کمبود، جزئیاتی ارائه نکرد.

مهدی محیایی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری گلستان نیز گفت که استان‌های گلستان، مازندران و خراسان شمالی در پاییز و زمستان بین ۶۰ تا ۹۰ روز قطع گاز خواهند داشت. در اظهارات نقل‌شده، دامنه مشترکان مشمول این محدودیت روشن نشده، اما اجرای مانور قطع گاز و راه‌اندازی سوخت جایگزین در نانوایی‌های گلستان، نشان می‌دهد نگرانی از اختلال انرژی به خدمات ضروری نیز رسیده است.

بحرانی که پیش از جنگ هم وجود داشت

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران در توضیح کمبودهای امسال بر خسارت حملات نظامی تاکید می‌کنند، اما بحران تامین انرژی در ایران سابقه‌ای طولانی‌تر از جنگ اخیر دارد و خاموشی‌های مکرر، محدودیت گاز صنایع و افت فشار یا قطع گاز خانوارها، به‌ویژه در استان‌های شمالی هنگام سرمای شدید، در سال‌های گذشته نیز وجود داشت. از جمله در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ که افزایش مصرف گاز در زمستان، کمبود سوخت نیروگاه‌ها و روی‌ آوردن به مازوت برای تولید برق، بارها مردم را با خاموشی و آلودگی هوا مواجه کرد.

در نتیجه، خسارت‌های جنگ را می‌توان عامل تشدید بحران کنونی دانست، اما علل ریشه‌‌ای مشکل را به‌طور کامل پاسخ نمی‌دهد. محدودیت سرمایه‌گذاری، فرسودگی تجهیزات، وابستگی گسترده تولید برق به گاز، عقب‌ ماندن توسعه زیرساخت‌ها از رشد مصرف و اولویت دادن مقام‌های جمهوری اسلامی ایران به حوزه‌های نظامی و هسته‌ای به‌جای توسعه زیرساخت‌های انرژی در دهه‌های اخیر، از عوامل اساسی این بحران‌اند که با پایان یک فصل یا جایگزینی موقت سوخت، برطرف نمی‌شوند.

به این موارد باید سوزاندن حجم عظیمی از گازهای همراه نفت در مشعل‌ها موسوم به «فلر» را نیز افزود. بر اساس داده‌های شرکت ملی نفت ایران، در حال حاضر روزانه حدود ۸۰ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت در ایران تولید می‌شود که بخشی از آن به واحدهای فرآورشی و ان‌جی‌ال (NGL - Natural Gas Liquids) تحویل داده می‌شود و بخشی دیگر، به‌ دلیل نبود زیرساخت‌های لازم، در مشعل‌ها می‌سوزد.

آمار مراکز و رسانه‌های داخلی نیز ابعاد گسترده این اتلاف را تایید می‌کنند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در سال ۱۴۰۱ روزانه حدود ۵۰.۵ میلیون مترمکعب گاز مشعل در ایران سوزانده شد که حجمی تقریبا معادل ظرفیت تولید دو فاز پارس جنوبی و نزدیک به میزان صادرات روزانه گاز کشور در همان سال است.

این مرکز «عدم‌النفع» ناشی از سوزاندن گازهای مشعل طی یک دهه را حدود ۳۳ میلیارد و ۷۹۰ میلیون دلار براورد کرد و نوشت اگر گاز سوزانده‌شده در سال ۱۴۰۱ جمع‌آوری و صادر می‌شد، می‌توانست حدود چهار میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار درآمد ایجاد کند، اما هم‌اکنون به دلیل فرسودگی زیرساخت‌های انرژی، در هر ساعت بیش از یک میلیون دلار گاز در مشعل‌های ایران دود می‌شود.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ایران دومین دارنده ذخایر اثبات‌شده گاز و سومین دارنده ذخایر نفت جهان است؛ جایگاهی فاصله میان ثروت زیرزمینی و توان تامین پایدار انرژی برای مردم را برجسته‌تر می‌کند.

هزینه کمبود انرژی برای مردم و تولید

ادامه قطع برق و گاز صنایع علاوه بر توقف تولید، هزینه استفاده از مولدهای اضطراری و سوخت جایگزین را هم افزایش می‌دهد و می‌تواند فشار بیشتری بر قیمت کالاها و اشتغال وارد کند. برای خانوارها نیز هم‌زمانی اختلال گاز و برق، تامین گرمایش، آب گرم و پخت‌وپز را دشوارتر خواهد کرد.

نتایج نظرسنجی ایسپا نیز بازتاب همین نگرانی است. ابراهیم شیرعلی، رئیس این مرکز، روز ۲۲ شهریور گفت بیش از ۶۶ درصد مردم نگران کمبود و جیره‌بندی انرژی‌اند و ۵۱.۴ درصد شرکت‌کنندگان «مدیریت نکردن مسئولان» را علت کمبود برق می‌دانند.

اکنون در حالی که مقام‌ها از ذخیره سوخت جایگزین و مدیریت مصرف سخن می‌گویند، ادامه محدودیت انرژی صنایع تایید شده و خطر خاموشی خانگی نیز پابرجا است. برای مردم، تعبیر رسمی «ناترازی» به معنای بحران و اختلالی ملموس در زندگی روزانه است؛ بحرانی که در تابستان با کمبود آب و برق و در زمستان، با تهدید قطع گاز و برق ادامه می‌یابد.