فعالان میراث فرهنگی خبر داده‌اند که شرکت هواپیمایی ماهان بار دیگر با ماشین‌آلات سنگین به بیابان لوت بازگشته و نخستین میراث طبیعی ایران در فهرست جهانی یونسکو را در معرض خطر جدی قرار داده است. این در حالی است که این شرکت هیچ‌گونه مالکیتی در عرصه این اثر جهانی ندارد.

بر اساس روایت‎‌ها و شواهد میدانی، عملیات جاده‌سازی و عمرانی ماهان در لوت که دی‌ماه ۱۴۰۳ در پی بالا گرفتن اعتراض‌ها متوقف شده بود، از اسفند ۱۴۰۴ دوباره از سر گرفته شده است. این تحرکات در روزهایی آغاز شد که سایه جنگ، قطعی اینترنت و محدودیت دسترسی امکان پیگیری میدانی را از فعالان میراث فرهنگی و محیط زیست گرفته بود و اکنون نگرانی‌ها درباره دستکاری بستر طبیعی رود شور و احداث دریاچه مصنوعی را به اوج رسانده است.

از بوم‌کمپ ماهان تا جاده ۲۰ کیلومتری لوت

ورود شرکت هواپیمایی ماهان به بیابان لوت ابتدا با ساخت مجموعه گردشگری «ستاره لوت» در روستای ملک‌آباد شهداد آغاز شد. ساخت این مجموعه از سال ۱۳۹۷ کلید خورد و در بهمن ۱۴۰۲ با ۴۷ کمپ به بهره‌برداری رسید. طبق اطلاعات منتشرشده در تارنمای هواپیمایی ماهان، این مجموعه در میان نخلستان‌های منطقه قرار دارد، تا فرودگاه کرمان حدود دو ساعت فاصله دارد و شامل اقامتگاه، رستوران و امکانات تفریحی و گردشگری است.

همزمان با توسعه این مجموعه، ماهان طرح بزرگ‌تری را برای گسترش فعالیت‌های گردشگری در لوت دنبال کرد که ایجاد مسیر مشخص برای دسترسی گردشگران به نقاط دورتر بیابان نیز بخشی از آن بود. کلیات طرح گردشگری ماهان در سال ۱۳۹۹ در کارگروه گردشگری استان کرمان مطرح شد و موافقت اولیه را کسب کرد، اما این موافقت به معنای صدور مجوز برای تمامی فعالیت‌های عمرانی موردنظر این شرکت در عرصه لوت نبود. با ورود پروژه به مرحله اجرا و مشخص شدن جزئیات آن، به‌ویژه احداث مسیر دسترسی حدود ۲۰ کیلومتری، اختلاف‌ها درباره حدود مجاز مداخله در این میراث جهانی بالا گرفت.

مقام‌های وقت میراث فرهنگی کرمان از ایجاد این مسیر دفاع می‌کردند. سعید شاهرخی، مدیرکل اسبق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کرمان، ماهان را «سرمایه‌گذاری توانا» توصیف کرده و گفته بود، این شرکت با «رویکرد علمی و تحقیقات جامع» وارد حوزه گردشگری لوت شده است.

به گفته شاهرخی، محدوده موسوم به «سطح سبز» لوت که امکان برگزاری تورهای گردشگری در آن وجود داشت، گسترش یافته و رود شور، دریاچه نمک و گندم‌بریان نیز در این محدوده قرار گرفته بودند. بر همین اساس، قرار بود برای دسترسی به گندم‌بریان و دریاچه نمک جاده‌ای به طول حدود ۲۰ کیلومتر ساخته شود. استدلال میراث فرهنگی این بود که ایجاد مسیری مشخص رفت‌وآمد گردشگران را سامان می‌دهد و از حرکت خودروها در مسیرهای متعدد و خارج از مسیرهای تعیین‌شده جلوگیری می‌کند.

شاهرخی مدعی بود ماهان این جاده را با حفظ الگوها و ضوابط میراث جهانی می‌سازد و از سوی دیگر تأکید داشت هیچ بخشی از عرصه لوت به این شرکت واگذار نشده است و ماهان مالکیتی در این محدوده ندارد. او در واکنش به نگرانی‌ها درباره انتفاعی شدن منطقه‌ای که میراث ملی ایرانیان است، گفته بود برای حفظ و نگهداری آثار جهانی و ملی جز انتفاعی شدن آنها چاره‌ای وجود ندارد و این نسخه برای آثار طبیعی و فرهنگی «شفابخش» است.

علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، نیز به رغم آنکه اذعان کرده بود «توسعه گاهی با عرصه و حریم آثار طبیعی و تاریخی در تضاد است و میراث فرهنگی را مجبور به درگیری‌های قضایی می‌کند»، از پروژه‌های ماهان دفاع کرده بود. او گفته بود با هلدینگ ماهان برای رعایت ضوابط میراث فرهنگی مکاتبه شده است، اما افزوده بود: «با شناختی که از ماهان داریم و فعالیت‌هایی که در این منطقه انجام می‌دهند، احساس می‌کنیم به دنبال تخلف نیستند. میراث فرهنگی هم به هیچ وجه نمی‌خواهد مانع توسعه آن منطقه باشد.»

با ورود ماشین‌آلات سنگین به منطقه در اواخر سال ۱۴۰۳، ماجرا وارد مرحله‌ای تازه شد. در دی همان سال، کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی خواستار توقف عملیات عمرانی تا زمان ارائه و بررسی طرح ماهان شد. همچنین مقرر شد میان پایگاه میراث جهانی لوت و سرمایه‌گذار، برنامه‌ای مشترک برای مدیریت پروژه تهیه و ملاحظات جامعه محلی نیز در آن لحاظ شود؛ برنامه‌ای که به گفته فعالان این حوزه عملی نشد و در اسفند ۱۴۰۴، همزمان با جنگ و قطعی اینترنت، عملیات عمرانی دوباره آغاز شد.

بهمن ایزدی، فعال محیط زیست، که سال‌ها روی بیابان لوت کار کرده و در کنار دیگر فعالان برای ثبت جهانی آن تلاش کرده است، اکنون نگران ادامه پروژه با خنک شدن هواست. به گفته او، عملیات ساخت جاده در روزهای جنگ شدت گرفت و با پایان گرمای شدید در پاییز، احتمال تکمیل فعالیت‌ها و تخریب بیشتر وجود دارد.

ساخت دریاچه مصنوعی در کویر لوت

ایزدی درباره مداخلات انجام‌شده در منطقه می‌گوید: «ساخت یک دریاچه مصنوعی و محصور کردن آب رودخانه شور از جمله اتفاقاتی بوده که ما هنوز نمی‌دانیم در منطقه‌ای که ثبت جهانی یونسکو است چطور رخ داده است. آنها دو سال قبل در قسمت غرب گندم‌بریان، که منطقه حفاظتی دربند قرار دارد، جاده‌کشی کرده بودند و شرکت ماهان در ملک‌آباد زمینی ۱۰۰ هکتاری خریداری کرده بود برای ایجاد اقامتگاه، و همه اینها در حالی بود که ما در روستاهای منطقه و طی دهه ۸۰ تلاش کردیم تا خانه‌های بومی را به بوم‌گردی تبدیل کنیم و اقتصاد روستایی را احیا کنیم.»

به گفته او، ورود ماهان و ساخت چادرهای لوکس گردشگری، اقامتگاه‌های روستایی را نیز تحت تأثیر قرار داد و افرادی که سال‌ها برای ایجاد بوم‌گردی‌های محلی هزینه، وقت و انرژی صرف کرده بودند، با کاهش رونق فعالیت‌هایشان مواجه شدند.

نگرانی فعالان تنها به توسعه گردشگری محدود نیست. ایزدی با اشاره به ارزش‌های طبیعی لوت می‌گوید: «بزرگ‌ترین گستره بیابانی با گونه‌های خاصی از جانوران و گیاهان را ثبت جهانی کردیم؛ آن‌وقت به جای آنکه این منطقه محل حضور پژوهشگران و محققان باشد، تبدیل به محل گذر ماشین‌ها و جاده‌کشی شده است. مگر این منطقه بکر با ارزش خاص، پارک شهری است که می‌خواهند در آن دریاچه مصنوعی درست کنند یا به هر جای آن جاده بکشند؟»

مهران مقصودی، مدیر سابق پایگاه میراث جهانی بیابان لوت، از مدیرانی بود که در دور قبلی مناقشه بر سر فعالیت‌های ماهان با این طرح مخالفت کرد. او درباره آغاز سرمایه‌گذاری این شرکت در لوت به روزنامه پیام ما گفته است که طرح اولیه ماهان با آنچه بعدها در منطقه اجرا شد تفاوت داشت.

به گفته مقصودی، در دوره‌ای که تعداد گردشگران لوت افزایش یافته بود، ماهان طرحی ارائه کرد که براساس آن قرار بود اطراف دریاچه طبیعی ایجادشده در بیابان، امکانات گردشگری ناپایدار برپا شود. در آن زمان هنوز موضوع احداث جاده مطرح نبود و قرار بود گردشگران با شتر به منطقه منتقل شوند. نخستین محل اختلاف، طرح انتقال آب به این محدوده برای دائمی کردن دریاچه بود؛ طرحی که با مخالفت روبه‌رو شد و در نهایت اجازه احداث کانال انتقال آب برای آن صادر نشد.

پس از کنار گذاشته شدن این بخش از طرح، موضوع احداث جاده مطرح شد و این بار اختلاف بر سر عملیات عمرانی در عرصه لوت بالا گرفت. مقصودی می‌گوید موافقت وزارت میراث فرهنگی با طرح ماهان تنها یک موافقت اولیه بود و پایگاه میراث جهانی با بخش‌هایی از آن مخالفت داشت و خواستار ارائه طرح تکمیلی شده بود؛ طرحی که به گفته او هرگز ارائه نشد.

مقصودی می‌گوید: «وزارتخانه میراث فرهنگی موافقت اولیه را داده بود، اما ما گفتیم با بخش‌های زیادی از این طرح موافق نیستیم و طرح تکمیلی بیاورند، اما طرح نیاوردند و ناگهان خبر رسید در بخش غربی، فعالیت را بدون مجوز شروع کرده‌اند.»

با آغاز این عملیات، تلاش برای متوقف کردن پروژه دوباره شروع شد و در نهایت فعالیت‌ها متوقف شدند. مقصودی که پس از آن مسئولیت خود را در پایگاه میراث جهانی لوت واگذار کرد، مشکل اصلی را نبود اراده برای حفاظت از منطقه می‌داند: «متأسفانه علاقه و اراده‌ای برای حفاظت نیست. وقتی می‌خواهند طرحی را در سطح جهانی ثبت کنند، همه پای کار می‌آیند، اما بعد از ثبت، حفاظت رها می‌شود و شرکت‌های بزرگ و پرنفوذ به‌راحتی هر کاری دلشان بخواهد، به بهانه گردشگری و… انجام می‌دهند.»

او می‌گوید بیابان لوت با وجود تمام ویژگی‌هایی که زمینه ثبت جهانی آن را فراهم کرده، همچنان مهجور مانده و این تصور که یک بیابان بی‌آب‌وعلف نیازی به حفاظت ندارد، بر نحوه مدیریت آن سایه انداخته است.

کویر لوت در سال ۱۳۹۵ به‌عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این پهنه در بخش‌هایی از استان‌های کرمان، سیستان‌ و بلوچستان و خراسان جنوبی گسترده شده و بخش عمده آن در استان کرمان قرار دارد. ویژگی‌های زمین‌شناختی، طبیعی و بوم‌شناختی خاص لوت، این بیابان را به یکی از مهم‌ترین میراث‌های طبیعی ایران و جهان تبدیل کرده است.

این میراث جهانی اکنون از سوی شرکتی در معرض خطر قرار گرفته که فعالیت اصلی آن گردشگری بیابانی نیست. هواپیمایی ماهان در سال ۱۳۷۱ به عنوان نخستین شرکت هواپیمایی خصوصی ایران در کرمان تأسیس شد. مالک آن «مؤسسه خیریه مولی‌الموحدین علی ابن ابی‌طالب» در کرمان است و  از آن با عنوان یکی از هلدینگ‌های بزرگ اقتصادی کرمان یاد می‌شود.

نام ماهان سال‌هاست در فهرست تحریم‌های ایالات متحده قرار دارد. دولت آمریکا این شرکت را به ارائه خدمات به نیروی قدس سپاه پاسداران و جابه‌جایی نیرو و تجهیزات متهم کرده است. اتحادیه اروپا نیز ماهان را به دلیل حمایت نظامی ایران از روسیه تحریم کرده است.