علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران در امور بین‌الملل، در واکنش به توقف پروازهای ایران در فرودگاه نجف، علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق را با لحنی هشدارآمیز خطاب قرار داد و نوشت: «آقای الزیدی، مشروعیت از واشنگتن نمی‌آید؛ از خاک نجف و خون شهدا می‌آید.»

ولایتی همچنین با انتقاد از سکوت «چارچوب هماهنگی» (ائتلاف نیروهای شیعه عراقی)، گفت از صنعا تا نجف، جبهه مقاومت واحد است. این موضع‌گیری در حالی مطرح می‌شود که دولت عراق از گفتگو با آمریکا برای معافیت برخی از فرودگاه‌هایش از محدودیت‌های پروازی علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران خبر داده است. دفتر نخست‌وزیر عراق روز شنبه ۲۶ سپتامبر اعلام کرد مذاکرات مستقیمی با واشنگتن برای مستثنا شدن شماری از فرودگاه‌های عراق از محدودیت‌های آمریکا آغاز شده است. به گفته این دفتر، هدف از این درخواست ازسرگیری سفرهای ضروری برای درمان، تحصیل، زیارت و دیگر نیازهای غیرنظامیان است.

دولت عراق نام فرودگاه‌های موردنظر، جزئیات معافیت درخواستی یا زمان احتمالی پاسخ آمریکا را اعلام نکرده است. بنابراین، درخواست بغداد به معنای پذیرش معافیت یا صدور مجوز از سوی واشنگتن نیست.

واکنش ولایتی بیش از آنکه متوجه متن این درخواست باشد، متوجه تصمیمی است که پیش‌تر پروازها را متوقف کرده است. او بسته شدن مسیر نجف را نشانه تفرقه در میان نیروهای همسو با حکومت ایران خواند. در مقابل، دولت عراق در توضیح اقدام خود بر پیامدهای انسانی اختلال پروازها تأکید کرده و خواستار گفتگو برای پایان دادن به این بحران شده است. تفاوت این دو روایت نشان می‌دهد که مسئله حمل‌ونقل و هوانوردی، عملا به منازعه سیاسی بر سر تنظیم مناسبات بغداد در میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

از توقف خدمات فرودگاهی تا درخواست معافیت

وزارت خزانه‌داری آمریکا ابتدای مهرماه ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی، را تحریم کرد. واشنگتن مدعی است از بخشی از ناوگان تجاری ایران برای جابه‌جایی نیرو، تسلیحات و محموله‌های غیرقانونی استفاده شده است. وزارت خزانه‌داری همچنین به شرکت‌های خارجی درباره پیامدهای ارائه خدمات به خطوط هوایی تحریم‌شده هشدار داده است. اینها ادعاها و اقدامات دولت آمریکاست، اما در میدان عمل پیامد ملموس آن در عراق، نگرانی شرکت‌های خدمات فرودگاهی از گرفتار شدن در دام تحریم‌های آمریکا بوده است.

شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات زمینی در فرودگاه‌های عراق ارائه خدمات به پروازهای مرتبط با ایران را متوقف کرده‌اند. فرودگاه نجف نیز اعلام کرده بر اساس دستورالعمل رسمی، همه پروازهای ورودی از ایران و خروجی به مقصد این کشور از ساعت دو بامداد جمعه، ۲۵ سپتامبر، تا اطلاع بعدی متوقف می‌شود.

این تصمیم، سفر مسافران عادی، از جمله زائران و کسانی را که برای درمان یا تحصیل رفت‌وآمد می‌کنند، تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ همان گروه‌هایی که بغداد اکنون برای ادامه سفرشان خواستار استثنا شده است.

درخواست بغداد همچنین نشان‌دهنده محدودیت انتخاب‌های عملی دولت عراق است. ادامه خدمات به شرکت‌های تحریم‌شده برای ارائه‌دهندگان خدمات فرودگاهی هزینه دارد، اما توقف کامل پروازها نیز بر رفت‌وآمد شهروندان دو کشور فشار می‌آورد. بغداد با طرح معافیت برای برخی فرودگاه‌ها می‌کوشد راهی برای ازسرگیری بخشی از سفرهای غیرنظامی پیدا کند. هنوز روشن نیست آمریکا چه شرایطی برای چنین استثنایی تعیین خواهد کرد و آیا شرکت‌های خدماتی، در صورت صدور معافیت، فعالیتشان را از سر خواهند گرفت.

اختلاف فرودگاهی در سایه مناقشه بر سر گروه‌های مسلح

این تنش در شرایطی رخ داده که دولت الزیدی در مسیر انحصار سلاح در دست حکومت  با مقاومت شماری از گروه‌های مسلح نزدیک به ایران دست به گریبان است. رویترز پیش‌تر گزارش داده بود که نخست‌وزیر عراق پس از دیدار با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، جمع‌آوری سلاح این گروه‌ها را در دستور کار گذاشته، اما پنج گروه همسو با تهران با ضرب‌الأجل اعلام‌شده مخالفت کرده‌اند.

نیروهای تحت فرمان نخست‌وزیر نیز در ماه اوت چند عضو گروه‌های مسلح را به اتهام حمله به منافع آمریکا بازداشت کردند. همزمان، گزارش‌ها از مذاکره برای تغییر زمان‌بندی و شیوه اجرای طرح خلع سلاح حکایت دارد؛ بنابراین نتیجه این سیاست هنوز قطعی نیست. با توجه به این شرایط، انتقاد ولایتی از «سکوت» چارچوب هماهنگی معنایی فراتر از پروازهای نجف پیدا می‌کند. می‌توان از سخنان او چنین برداشت کرد که برخی از مقام‌های ایران، تصمیم‌گیری مستقل‌ بغداد درباره پروازها و گروه‌های مسلح را نشانه کاهش نفوذ تهران می‌دانند.

موضوع دیگر تهدید محسن رضایی مبنی بر پاسخ احتمالی تهران با پرواز پهپادها در واکنش به توقف پروازها در فرودگاه‌های منطقه است؛ هشداری که ممکن است وضعیت را به دور دیگری از تشدید تنش نظامی وارد کند. دسترسی آسان برای هدف قرار دادن فرودگاه‌های عراق چه بسا کارت بعدی جمهوری اسلامی ایران در این بازی باشد؛ امری که دولت عراق را برای پیشگیری از بحران به صرافت درخواست معافیت از تحریم‌ها انداخته است.

بخش دیگر را باید در واکنش احتمالی نیروهای شیعی مسلح در عراق دانست. گروه نجباء، از نیروهای شبه‌نظامی عراقی، سوم مهر با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که در صورت تداوم تعلیق پروازها به ایران، تحصن در فرودگاه‌های عراق را آغاز خواهد کرد. اکرم الکعبی، دبیرکل نجباء، در پیام خود گفت: «مدت زیادی منتظر نخواهد ماند و اگر پروازها از سر گرفته نشود، هوادارانش را برای تجمع اعتراضی در فرودگاه‌ها فراخواهد خواند.»

با این حال، درخواست معافیت از آمریکا نیز نشان می‌دهد دولت عراق در پی قطع رفت‌وآمد با ایران نیست. بغداد همزمان می‌کوشد روابط خود با تهران، فشار تحریم‌های واشنگتن و نیاز مسافران را مدیریت کند. این ارزیابی، تفسیر تحولات است و موضع اعلام‌شده دولت عراق درباره رابطه‌اش با ایران محسوب نمی‌شود.