بسیاری از افراد با اضطراب وارد مطب دندان‌پزشکی می‌شوند و خجالت می‌کشند اعتراف کنند که در مراقبت از دندان‌هایشان کوتاهی کرده‌اند. با این‌ حال، خود دهان پیش از آنکه بیمار چیزی بگوید، به شیوه خود واقعیت را آشکار می‌کند و دندانپزشک اغلب حتی پیش از آنکه بیمار چیزی درباره رژیم غذایی‌اش بگوید، می‌تواند تشخیص دهد که او چه مواد غذایی یا نوشیدنی‌هایی مصرف می‌کند، زیرا لکه‌ها، فرسایش مینای دندان و الگوهای ساییدگی گاه با دقتی شگفت‌آور عادت‌های غذایی خاص را برملا می‌کنند.

به گفته کارشناسان، یکی از چشمگیرترین ویژگی‌های دندانپزشکی مدرن، گستردگی دامنه تشخیصی آن است. دهان اغلب اتفاق‌هایی را که در دیگر بخش‌های بدن رخ داده است، بازتاب می‌دهد. گاه نشانه‌های مرتبط با التهاب مزمن، بیماری‌های خودایمنی، مشکلات مجاری تنفسی، بازگشت اسید معده یا تغییرات مشکوک بافتی حین معاینه مشاهده می‌شوند که خود بیمار هنوز از آن‌ها آگاه نیست.

پیشرفت‌ها در بخش تصویربرداری دامنه این تشخیص‌ها را گسترده‌تر هم کرده است و اکنون با استفاده از تصویربرداری می‌توان عفونت‌های سینوسی شدید، توده‌های غیرطبیعی و حتی مواردی نادری مانند رشد دندان‌ اضافی در حفره بینی را نیز شناسایی کرد.

دهان دریچه‌ای قابل‌توجه به زندگی روزمره افراد به شمار می‌رود و درباره عادت‌های روزمره سرنخ‌های فراوانی به دست می‌دهند. مثلا نوشیدن قهوه، چای و شراب قرمز به‌مرور زمان انواع خاصی از لکه‌ها را روی دندان ایجاد می‌کنند. مصرف مکرر مواد غذایی یا نوشیدنی‌های اسیدی مانند نوشابه، مرکبات، آب گازدار، نوشیدنی‌های انرژی‌زا، کامبوچا یا حتی نوشیدن مداوم آبلیمو در طول روز نیز می‌تواند به‌تدریج موجب فرسایش مینای دندان شود. حتی نشانه‌های بازگشت اسید معده هم گاهی در معاینه دهان قابل‌مشاهده است.

وقتی صحبت از نخ دندان می‌شود، هم وضعیت لثه‌ها اغلب نشان می‌دهد که فرد چه مدت است که این بخش از مراقبت‌های دندانی را نادیده گرفته است، زیرا اگر کسی به‌طور منظم نخ دندان بکشد، بافت لثه‌هایش معمولا سالم‌تر و کمتر ملتهب است و هنگام معاینه نیز خون‌ریزی کمتری دیده می‌شود.

درباره مصرف دخانیات یا الکل هم اگرچه افراد معمولا داوطلبانه از آن صحبت نمی‌کنند، شواهد ظاهری اغلب پیش از اعتراف آن‌ها نمایان می‌شود. به‌ویژه مصرف دخانیات که ردپایی کاملا قابل‌شناسایی به جا می‌گذارد. از جمله لکه‌های دندانی، تحلیل لثه، تاخیر در ترمیم زخم‌ها، خشکی دهان و تغییر در سلامتی بافت‌ها. مصرف زیاد الکل نیز می‌تواند موجب خشکی و تحریک بافت‌ها شود.

یکی از دلایل اهمیت معاینات منظم همین است که دهان گاهی مشکلات سلامتی را پیش از جدی‌تر شدن آن‌ها آشکار می‌کند. مثلا دندان‌های بیمارانی که با اطمینان می‌گویند دندان‌هایشان را روی هم فشار نمی‌دهند یا نمی‌سایند، معمولا حقیقت ماجرا را بازتاب می‌دهند، زیرا استرس نشانه‌های مشخصی در دهان به جا می‌گذارد که بسیار بیشتر از آنچه اغلب مردم تصور می‌کنند، دیده می‌شوند.

دندان‌های ترک‌خورده، مینای ساییده‌شده، درد فک، تحلیل‌ رفتن لثه بر اثر فشردن دندان‌ها و سردردهای مرتبط با دندان‌قروچه از جمله نشانه‌های استرس مزمن‌اند، در حالی که بسیاری از افراد ممکن است واقعا ندانند چنین کاری می‌کنند، زیرا خیلی از این واکنش‌ها هنگام خواب رخ می‌دهند.

اینکه فرد بیشتر از بینی نفس می‌کشد یا از دهان، هم اگرچه موضوعی کم‌اهمیت به نظر می‌رسد، می‌تواند پیامدهای مهمی برای سلامتی بلندمدت دندان‌ها داشته باشد. تنفس از دهان می‌تواند به خشکی دهان، التهاب لثه، بوی بد دهان و حتی تغییر تدریجی الگوی ساییدگی دندان‌ها منجر شود. بزاق در محافظت از دهان نقش بسیار مهمی دارد، بنابراین وقتی بافت‌ها به‌طور مداوم خشک می‌مانند، احتمال پوسیدگی و التهاب افزایش می‌یابد.

نکته مهم‌ این است که این اظهارات نادقیق به‌ندرت عمدی‌اند. افراد معمولا پس از آنکه رفتارهایی مانند دندان‌قروچه، غذا خوردن در ساعات پایانی شب، سیگار کشیدن یا نخ دندان‌ کشیدن به عادت تبدیل می‌شوند، دیگر به میزان تکرار آن‌ها توجه دقیقی ندارند و معمولا میزان دندان‌قروچه، میان‌وعده‌ خوردن، سیگار کشیدن یا دفعات نخ دندان‌کشیدن خود را کمتر از واقعیت تخمین می‌زنند، زیرا این رفتارها به بخشی از زندگی روزمره‌شان تبدیل شده‌اند.