امتحانات نهایی‌ پایه‌های یازدهم و دوازدهم در ایران، پس از لغو در خردادماه به دلیل شرایط جنگی، با حدود دو ماه تاخیر، از روز یکشنبه بیست‌ویکم تیرماه در حالی آغاز شد که مسئولان آموزش‌ و پرورش درخواست هزاران دانش‌آموز و خانواده‌ آنان را برای تعویق تاریخ امتحانات نادیده گرفته‌اند. 

هفته‌ها تعطیلی مدارس، قطعی اینترنت و مشکلات آموزش مجازی، تاثیر ۶۰ درصدی معدل بر نتیجه آزمون سراسری، بازار داغ خریدوفروش سوالات امتحانی، نزدیکی برخی حوزه‌ها به مراکز نظامی، با توجه به شروع دوباره جنگ، از دلایلی‌ بودند که دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان برای درخواست تعویق امتحانات مطرح کردند.

در این میان، دانش‌آموزان استان‌های جنوبی وضعیت نگران‌کننده‌تری نیز دارند و برخی از آنان در شبکه‌های اجتماعی نوشته‌اند که شب‌ها را با صدای ممتد انفجار و موشک سر می‌کنند و صبح با اضطراب عمیق سر جلسه آزمون حاضر می‌شوند، در حالی‌ که تمرکزشان را کاملا از دست داده‌اند.

دانش‌آموزان پایه‌های یازدهم و دوازدهم در هفته‌های اخیر با تشکیل کارزارهای متعدد، خواستار تعویق امتحانات شدند، اما مقام‌های آموزش و پرورش اعلام کردند که به دلیل نزدیک بودن زمان برگزاری کنکور سراسری و ملاحظات برنامه‌ریزی آموزشی، امکان جابه‌جایی زمان امتحانات وجود ندارد.

اکنون، در شرایطی که در برخی استان‌ها، از جمله هرمزگان، حتی ادارات و بانک‌ها تعطیل می‌شوند، دانش‌آموزان به‌رغم انفجارهای مداوم ناشی از جنگ، ناچارند سر جلسه امتحان حاضر شوند. خانواده‌ها نیز نگران‌اند که فاجعه‌ای مشابه حادثه مدرسه میناب در جریان جنگ ۳۹ روزه تکرار شود.

تعطیلی مدارس و چالش‌های آموزش آنلاین

سال تحصیلی ۱۴۰۵‌ــ۱۴۰۴ در حالی به پایان رسید که مدارس در بخش قابل‌توجهی از سال، به دلیل شرایط جنگی، آلودگی هوا و بحران تامین انرژی تعطیل بودند. هرچند وزارت آموزش و پرورش به‌تناوب، ادعای برگزاری کلاس‌ها به صورت مجازی را مطرح می‌کرد، واقعیت این است که اختلال‌های گسترده در شبکه شاد و قطعی طولانی‌مدت اینترنت عملا امکان آموزش مجازی را از بین برده بود.

این مسئله در کنار اضطراب ناشی از جنگ، باعث شد بسیاری از دانش‌آموزان درس خواندن را کنار بگذارند و حالا در شرایطی باید در امتحان نهایی شرکت کنند که آمادگی لازم را ندارند. نکته نگران‌کننده این است که همین امتحانات در نتیجه کنکور سراسری تاثیر ۶۰ درصدی و در نتیجه آزمون ورودی دانشگاه فرهنگیان تاثیر ۵۰ درصدی دارند و به نوعی، سرنوشت دانش‌آموزان با این امتحانات رقم می‌خورد.

یکی از دلایل اصلی مطالبه عمومی برای تعویق امتحانات همین موضوع تاثیر معدل بر نتیجه کنکور بود که در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد و اعتراض‌های زیادی در پی داشت، اما در نهایت تصویب شد و اکنون که آینده و سرنوشت دانش‌آموزان را هدف قرار داده است، مسئولان آموزش و پرورش حاضر نیستند دست‌کم در برنامه‌ریزی برای برگزاری امتحانات نهایی، انعطاف بیشتری به خرج دهند.

زهرا نظری، معاون آموزش متوسطه آموزش و پرورش لرستان، اعلام کرد که تصمیم برگزاری امتحانات در تیر و مردادماه در «مراجع عالی» اتخاذ شد. او مدعی شد «تمهیداتی» در نظر گرفته شده است تا دانش‌آموزان «در شرایط مطلوب و بدون اضطراب» در حوزه‌های امتحانی حاضر شوند.

مشخص نیست این مقام آموزش و پرورش دقیقا از چه «تمهیداتی» سخن می‌گوید، اما گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که شماری از دانش‌آموزان یا در آزمون‌ها حاضر نشده‌اند یا به دلیل استرس و نبود آمادگی، برگه‌هایشان را سفید تحویل داده‌اند. حتی احسان عظیمی‌راد، عضو کمیسیون آموزش مجلس، نیز روز شنبه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس به این موضوع اشاره کرد و نوشت: «روز اول آزمون‌های نهایی پایه‌های یازدهم و دوازدهم به پایان رسید، اما سطح استرس، ترک سالن آزمون با برگه سفید و بروز ناامنی، به‌ویژه در مناطق جنوبی کشور، بسیار شایع و بالا گزارش شد. بماند که اخبار ضدونقیضی هم از تقلب و لو رفتن سوالات در برخی آزمون‌ها به گوش می‌رسد.»

در مقابل، عبدالرضا فولادوند، رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزش و پرورش، نگرانی‌های مطرح‌شده درباره برگزاری امتحانات در مناطق جنوبی، تحویل برگه‌ سفید و احتمال تقلب و لو رفتن سوالات را رد کرد و مدعی شد که «هیچ مشکلی در روند برگزاری آزمون‌ها وجود ندارد». او همچنین ادعا کرد که میزان غیبت دانش‌آموزان در امتحانات امسال، نسبت به سال گذشته، در کمترین سطح قرار دارد.

خبرگزاری ایسنا نیز به نقل از ستاد عالی آزمون‌ها گزارش داد که امتحان نهایی‌ها در دو روز نخست، «در نهایت آرامش و اطمینان»، با همراهی خانواده‌ها و «حضور گسترده داوطلبان» در حوزه‌های اجرایی سراسر کشور برگزار شدند.

خریدوفروش سوالات در کانال‌های تلگرامی

ستاد عالی آزمون‌ها می‌گوید که برای جلوگیری از هرگونه تخلف، بر روند برگزاری امتحانات نهایی نظارت گسترده‌ای اعمال شده است. به گفته مسئولان، قرنطینه طراحان سوال، ارسال الکترونیکی فایل‌های رمزگذاری‌شده، استفاده از تجهیزات کنترلی از جمله سیگنال‌یاب و همچنین نظارت مستمر بر تمامی مراحل اجرایی، امکان هرگونه ارتباط داوطلبان با خارج از جلسه امتحان را از بین برده است و ادعاها درباره درز یا افشای سوالات را بی‌اساس می‌کند.

وزارت آموزش و پرورش بارها اعلام کرده که با استفاده از این تمهیدات، امنیت آزمون‌ها به طور کامل تامین شده است و هرگونه تبلیغ در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها با عنوان «فروش سوالات امتحان نهایی» صرفا با هدف کلاهبرداری انجام می‌شود. پلیس فتا و سازمان سنجش نیز مدعی‌اند که سوالات امتحانات نهایی تحت هیچ شرایطی پیش از آغاز آزمون در دسترس داوطلبان قرار نمی‌گیرد.

با این حال، هم‌زمان با آغاز امتحانات، ده‌ها کانال تلگرامی تبلیغات گسترده‌ای برای فروش سوالات به راه انداخته‌اند و مدعی‌اند که می‌توانند سوالات را از چند ساعت تا چند دقیقه پیش از آغاز آزمون در اختیار دانش‌آموزان قرار دهند و در ازای آن، مبالغی چندمیلیونی دریافت می‌کنند.

جست‌وجوی کلیدواژه «امتحانات نهایی» در تلگرام، فهرست بلندی از این کانال‌ها را پیش روی کاربران قرار می‌دهد که از شکل‌گیری بازاری زیرزمینی و پرسود در حاشیه امتحانات نهایی در ایران خبر می‌دهد.

دختر نوجوانی که بابت خرید سوالات امتحان نهایی ریاضی پایه دوازدهم، حدود هشت ساعت قبل از آزمون به ادمین یکی از همین کانال‌های تلگرامی، ۸۰ میلیون تومان پول داده، در پیامی نوشت که مطمئن نیست اصل سوالات در موعد مقرر به دستش برسد، اما انتخاب دیگری نداشت، زیرا در یکی از دانشگاه‌های خارج از ایران پیش‌ثبت‌نام کرده است و به هر شکلی باید تا یک ماه دیگر ریزنمراتش را برای آن دانشگاه ارسال کند.

نزدیکی حوزه‌های امتحانی به مراکز نظامی

یکی از مهم‌ترین دلایل دانش‌آموزان و خانواده‌های آنان برای تعویق امتحانات نهایی، نزدیکی برخی حوزه‌های امتحانی با پادگان‌ها، پایگاه‌ها و مراکز نظامی حساس است. این نقاط با توجه به تجربه دو جنگ پیشین از اهداف احتمالی حملات به شمار می‌روند و حالا که شعله‌های جنگ بار دیگر زبانه کشیده، اضطراب ناشی از حضور در جلسه امتحان نیز به موازات آن، افزایش یافته است. بررسی پیام‌هایی که خانواده‌ها در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند و گفتگوهای دانش‌آموزان در گروه‌های تلگرامی با یکدیگر هم عمق این بحران امنیتی و روانی را به تصویر می‌کشد.

برخی دانش‌آموزان در گروه‌های تلگرامی که با هدف مطالبه تعویق امتحانات ایجاد شدند، نوشته‌اند ناچارند در مدارسی امتحان بدهند که در نزدیکی مراکز نظامی قرار دارند. به‌عنوان نمونه، یکی از دانش‌آموزان استان البرز نوشت: «حوزه امتحانی من در استان البرز با جایی که هم در جنگ ۱۲ روزه و هم در جنگ ۴۰ روزه هدف قرار گرفت، حدود یک کیلومتر فاصله دارد.» این دانش‌آموز در ادامه افزود که در تمام مدت امتحان نگران بود که مبادا بار دیگر حمله‌ای صورت بگیرد.

دانش‌آموز دیگری از جنوب ایران نیز با اشاره به نزدیکی محل آزمونش به یکی از مراکز نظامی نوشت: «حوزه امتحانی من به یکی از مراکز نیروی دریایی سپاه پاسداران خیلی نزدیک است و در روزهای گذشته به صورت مداوم صدای انفجار از آنجا می‌آمد.»

هرچند درباره تعداد حوزه‌های امتحانی نزدیک به مراکز نظامی آمار دقیق و موثقی وجود ندارد و مقام‌های مسئول نیز هرگونه ناامنی حوزه‌های امتحانی را انکار می‌کنند، فاجعه مدرسه میناب نشان می‌دهد که برخی مراکز آموزشی در مجاورت پایگاه‌های حساس نظامی دایر شده‌اند و خطر حضور دانش‌آموزان در این مدارس بسیار بالا است. ضمن اینکه حتی اگر حمله‌ای صورت نگیرد، صرف اضطراب ناشی از بودن در این حوزه‌ها باعث می‌شود دانش‌آموزان تمرکز لازم را برای پاسخ دادن به سوالات نداشته باشند. این بحران برای دانش‌آموزان استان‌های جنوبی ایران به شکلی فزاینده‌ وجود دارد.

دانش‌آموزان جنوب ایران؛ امتحان زیر سایه جنگ

تقریبا هم‌زمان با آغاز امتحانات نهایی، دور تازه‌ای از درگیری‌های نظامی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا نیز شروع شد. طی روزهای اخیر، بسیاری از شهرهای جنوبی ایران، از بندرعباس و بوشهر گرفته تا کیش، کنارک، چابهار، بهبهان، آبادان، ماهشهر، امیدیه، دزفول و قشم، هدف حملات مداوم بودند و این شرایط بر استرس و اضطراب دانش‌آموزانی که ناچارند امتحان بدهند، افزوده است.

بر اساس آمارهای منتشرشده در رسانه‌های داخلی، در امتحانات نهایی تیر و مرداد ۱۴۰۵ حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار دانش‌آموز در نزدیک به پنج هزار و ۵۰۰ حوزه امتحانی شرکت می‌کنند. در این میان، استان‌های فارس، خوزستان و تهران به ترتیب بیشترین تعداد حوزه‌های امتحانی را در اختیار دارند. همین آمار نشان می‌دهد که استان خوزستان، به عنوان یکی از کانون‌های اصلی درگیری‌های اخیر، از نظر شمار حوزه‌های امتحانی در جایگاه دوم کشور قرار دارد، با این حال، آموزش‌ و پرورش حتی برای استان‌های جنوبی استثنا قائل نشد.

در استان هرمزگان نیز که یکی دیگر از کانون‌های اصلی درگیری نظامی است، وضعیت مشابهی دیده می‌شود. استانداری هرمزگان روز دوشنبه ۲۲ تیرماه، ادارات، بانک‌ها و دانشگاه‌های این استان را تعطیل اعلام کرد، با این حال، امتحان نهایی دانش‌آموزان طبق برنامه برگزار شد.

در پیوند با این موضوع، سهیلا سیاوشی، دبیرکل کانون صنفی معلمان استان بوشهر، در یادداشتی با انتقاد از اصرار بر برگزاری حضوری امتحانات نوشت: «سوالی که این روزها ذهن انسان را درگیر می‌کند، این است که آیا در شرایطی که جنوب کشور شب‌ها تا صبح در وضعیت جنگی و ناامنی به سر می‌برد، برگزاری حضوری امتحانات نهایی برای دانش‌آموزان پایه‌های یازدهم و دوازدهم تصمیمی منطقی و متناسب با شرایط است؟»

او در ادامه با اشاره به حادثه مدرسه میناب پرسید: «آیا باید منتظر تکرار حوادث تلخی مانند فاجعه مدرسه میناب باشیم تا اهمیت حفظ جان دانش‌آموزان و معلمان بیش‌ازپیش موردتوجه قرار گیرد؟»

سیاوشی همچنین به پیامدهای روانی جنگ بر دانش‌آموزان اشاره کرد و نوشت: «دانش‌آموزی که شب را در میان صدای انفجار، اضطراب و بی‌خوابی سپری کرده است، چگونه می‌تواند صبح روز بعد با آرامش و تمرکز در امتحان سرنوشت‌ساز نهایی شرکت کند؟ آیا چنین شرایطی با اصل عدالت آموزشی و فراهم بودن فرصت برابر برای همه دانش‌آموزان سازگار است؟»

پیام‌هایی که دانش‌آموزان استان‌های جنوبی ایران نیز در گروه‌های تلگرامی و فضای مجازی منتشر می‌کنند، عمق فشار روانی و اضطرابی را که در جلسه امتحان و قبل و بعد از آن متحمل می‌شوند، آشکار می‌کند؛ دانش‌آموزانی که صبح روز امتحان با صدای موشک از خواب بیدار می‌شوند و به جلسه امتحان می‌روند.

یکی از دانش‌آموزان بوشهری، خطاب به مسئولان نوشت: «چطور با وجدان آسوده سرتان را روی بالش می‌گذارید؟ منِ ۱۸ ساله بعد از ۱۲ سال درس خواندن به اینجا رسیده‌ام، اما شب امتحان را با صدای وحشتناک انفجار می‌گذرانم و شما مسئولان در خواب خوش هستید.»

دانش‌آموز دیگری از بندرعباس علاوه بر نگرانی‌های امنیتی، از شرایط نامناسب حوزه‌های امتحانی گلایه کرد و نوشت: «نه سوالات پلمب است، نه کیفیت چاپ درست است، نه امتحان سر ساعت برگزار می‌شود، نه مراقبان درک می‌کنند، نه محیط آرام است و نه امکانات مناسب. من در بندرعباس با دمای ۴۰ درجه سر جلسه امتحان می‌روم و حداقل انتظار دارم سالن خنک باشد، اما از شدت گرما مجبور می‌شویم مقنعه‌هایمان را برداریم. این چه عدالتی است؟»

دانش‌آموز دیگری نیز نوشت: «چرا هیچ‌کس درباره امتحانات نهایی دانش‌آموزان پیگیری نمی‌کند؟ چرا وقتی شرایط جنگی است، امتحانات همچنان باید برگزار شود؟ آیا حتما باید موشکی به مدرسه‌ای اصابت کند و دانش‌آموزان کشته شوند تا کسی واکنش نشان دهد؟ آن وقت چه کسی مسئولیت جان بچه‌ها را بر عهده می‌گیرد؟»

دانش‌آموز دیگری خطاب به مسئولان پرسید: «آیا خودتان در چنین شرایطی می‌توانید درس بخوانید؟ اگر امتحان فرزند خودتان بود، حاضر می‌شدید او را با این همه نگرانی و ترس به جلسه امتحان بفرستید؟»

در یکی دیگر از این پیام‌ها نیز دانش‌آموزی نوشت: «به خدا دست و پایم از شدت استرس می‌لرزد. خیلی‌ها امروز سر جلسه امتحان حاضر نشدند. شب‌ها هم مدام صدای انفجار و درگیری می‌آید. چطور می‌توانیم در چنین شرایطی بدون دلهره و اضطراب، درس بخوانیم؟»