یکی از مهمترین محورهای جنگ ایران بیشازپیش به این پرسش گره خورده است که کنترل تنگه هرمز را، این آبراهه باریک و زانوییشکل که دههها بهعنوان مسیری نسبتا امن و قابلاعتماد برای انتقال نفت و گاز طبیعی خاورمیانه استفاده میشد، چه کسی در اختیار دارد؟
آسوشیتدپرس طی گزارشی تفصیلی در پاسخ به این پرسش، اشاره میکند که جمهوری اسلامی ایران با این استدلال که آتشبس موقت به این کشور حق داده است شرایط عبور کشتیها از تنگه هرمز را تعیین کند و همچین با تهدید و حتی تیراندازی به سوی شناورهایی که از مسیر موردنظر تهران استفاده نکردند، تلاش میکند کنترل این آبراهه را در دست بگیرد و از آن بهعنوان اهرم فشار در مذاکرات با ایالات متحده بهره ببرد.
با این حال دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز دوشنبه کوشید کفه ترازو را به سود واشنگتن سنگین کند. او بار دیگر محاصره دریایی ایران را برقرار و ادعا کرد که ایالات متحده کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد و از این پس برای تامین امنیت کشتیهای عبوری از این آبراهه، از آنها عوارض خواهد گرفت؛ اقدامی که در واقع، الگوبرداری از همان رویکردی است که تهران در پیش گرفته بود.
این اعلام در حالی صورت گرفت که آمریکا و ایران برای تثبیت کنترل خود بر تنگه هرمز، حملات متقابل علیه یکدیگر را تشدید کردهاند؛ روندی که خطر بازگشت به یک جنگ تمامعیار را افزایش داده است.
جهان از دیرباز تنگه هرمز را که میان سواحل ایران و عمان قرار دارد، یک آبراهه بینالمللی آزاد برای کشتیرانی دانسته است، اما جمهوری اسلامی ایران اندکی پس از آنکه در ۲۸ فوریه (۹ اسفند) هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت، ادعای حاکمیت بر آن را مطرح کرد؛ اقدامی که بازارهای جهانی انرژی را مختل کرد و به افزایش قیمتها انجامید.
هم ایران و هم آمریکا مدعی کنترل تنگه هرمزند
ترامپ روز دوشنبه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت که از این پس ایالات متحده «نگهبان تنگه هرمز» خواهد بود.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران که کنترل زرادخانه موشکهای بالیستیک جمهوری اسلامی ایران را در اختیار دارد هم میگوید تهران کنترل این تنگه را در دست دارد. سپاه روز یکشنبه اعلام کرد: «ما اجازه نخواهیم داد یک ارتش یاغی و کودککش از آن سوی جهان، به دخالت غیرقانونی در این منطقه ادامه دهد.»
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بر اساس کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل متحد که سال ۱۹۸۲ تصویب شد، هیچ کشوری حق ندارد خود را مالک آبهای بینالمللی بنامد و همه کشتیها از حق عبور بیمانع برخوردارند.
مارک ولر، مدیر برنامه حقوق بینالملل در دانشگاه کمبریج، گفت: «حتی اگر آمریکا و جمهوری اسلامی ایران این کنوانسیون را قبول نکرده باشند، این موضوع اهمیتی ندارد، زیرا این اصل به بخشی از عرف جهانی تبدیل شده است و همه کشورها در هر شرایطی میتوانند به آن استناد کنند.»
با این حال، هم ایران و هم آمریکا برای اعمال کنترل بر تنگه و محدود کردن رفتوآمد کشتیها، از ابزارهای مختلف استفاده کردهاند.
ریموند واید، افسر سابق نیروی دریایی آمریکا، دراینباره میگوید: «شما با دو کشوری روبهرو هستید که هر دو توانایی بالایی دارند. آمریکا به این دلیل که قدرتمندترین نیروی دریایی جهان را در اختیار دارد و جمهوری اسلامی ایران به این دلیل که از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار گرفته است که میتواند تجارت دریایی در سراسر تنگه هرمز را مختل کند. بنابراین هر دو قادرند به میزان قابلتوجهی بر این آبراهه اعمال کنترل کنند.»
شرکت دادههای دریایی کپلر اعلام کرده که شمار عبور کشتیها بین روزهای جمعه تا دوشنبه، در مقایسه با مدت مشابه در یک هفته قبل، حدود ۵۲ درصد کاهش یافته است. روز یکشنبه تنها حدود ۱۴ کشتی از تنگه عبور کردند. در حالی که پیش از آغاز جنگ، بهطور متوسط روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از این آبراهه میگذشتند.
توانایی مختل کردن رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز، به جمهوری اسلامی ایران اهرم فشاری بر اقتصاد جهانی میدهد.
تهران در همان روزهای آغاز جنگ از این اهرم استفاده کرد. به این ترتیب که به کشتیهای عبوری حمله کرد و در برخی موارد، برای اجازه عبور از آنها پول مطالبه کرد. صرف احتمال حمله پهپادها یا قایقهای تندرو ایرانی نیز برای منصرف کردن بسیاری از کشتیها از عبور کافی بود.
پس از اعلام آتشبس موقت در ماه گذشته، تهران تاکید کرد که کشتیها باید در سازمان تازهتاسیس «اداره تنگه خلیج فارس» ثبتنام کنند تا خدمه و محموله آنها تحت بررسی قرار گیرند. همچنین از کشتیها خواست به جای استفاده از مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمانــ که ارتش آمریکا هدایت کشتیها از آن را آغاز کرده بودــ تنها از مسیر نزدیک به سواحل ایران استفاده کنند و بخش میانی تنگه را هم مینگذاری کرد.
گمان میرود تهران به کشتیهایی که مسیر عمان را انتخاب کردند، حمله کرده باشد. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا که هشدارهای امنیت دریایی صادر میکند، اعلام کرده که از ۲۵ ژوئن تاکنون، درباره حمله به شش کشتی در محدوده تنگه هرمز، در نزدیکی سواحل عمان، گزارشهایی دریافت کرده است.
اختلافنظر بر سر مفاد توافق
واشنگتن و تهران درباره مفاد توافقی که درباره تنگه هرمز حاصل شده بود، اختلاف نظر و از آن برداشتهای متفاوتی دارند.
آمریکاییها میگویند در توافق موقت امضاشده در ماه گذشته تصریح شده که تنگه باید باز شود تا همزمان مذاکرات برای دستیابی به راهحلی پایدارتر به منظور پایان جنگ ادامه یابد، اما ایرانیها میگویند یکی از بندهای این توافق به آنها حق کنترل تردد کشتیها را داده است و تا زمانی که به مدت ۶۰ روز از کشتیها عوارض دریافت نکنند، تعیین شرایط بهرهبرداری از تنگه بر عهده خود ایران خواهد بود.
در متن توافق موقت آمده است که جمهوری اسلامی ایران «با بهکارگیری حداکثر تلاش خود، ترتیبات لازم را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری، بدون دریافت هیچگونه هزینه، به مدت تنها ۶۰ روز در مسیر میان خلیج فارس و دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد». همچنین تصریح شده است که ایران باید «برای تعیین نحوه اداره آینده تنگه و خدمات دریایی آن، با عمان وارد گفتگو شود.»
با این حال آمریکا روز دوشنبه در اقدامی جدید، اعلام کرد برای «تامین همه هزینههای لازم به منظور برقراری ایمنی و امنیت در این بخش بسیار پرتنش جهان»، بر محمولههایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، ۲۰ درصد عوارض وضع خواهد کرد.
فارغ از این اصل که هرگونه تلاش از سوی آمریکا یا ایران برای دریافت عوارض از کشتیها، مغایر عرف جهانی آزادی کشتیرانی است، این اقدام با سیاست پیشین ایالات متحده هم تفاوت دارد و یادآور ادعای پیشین تهران است که گفته بود ممکن است از هر کشتی تا دو میلیون دلار عوارض دریافت کند و واشنگتن با آن مخالفت کرده بود.
مارک ولر، استاد حقوق بینالملل، میگوید کشورها میتوانند در ازای ارائه خدمات مشخص هنگام عبور کشتیها از یک تنگه بینالمللی، هزینه دریافت کنند. او برای نمونه به تنگه ماژلان اشاره میکند که شیلی بابت خدمات راهنمایی دریایی و سایر خدمات مرتبط با تضمین عبور ایمن کشتیها، از آنها هزینه میگیرد.
او میافزاید: «دریافت هزینه امکانپذیر است، اما این هزینه باید با خدمات واقعی ارائهشده متناسب باشد. بنابراین قرار نیست ایران از این محل کسب درآمد کند و برای هر کشتی دو میلیون دلار یا رقمی در این حدود مطالبه کند.»
سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، نهاد وابسته به سازمان ملل که مسئول تدوین مقررات ایمنی و امنیت کشتیرانی بینالمللی است، اعلام کرده همچنان در انتظار جزئیات بیشتری درباره پیشنهاد ترامپ است، اما موضع این سازمان در مخالفت با دریافت عوارض صرفا بابت عبور از تنگههای بینالمللی تغییری نکرده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، اواخر وقت دوشنبه، با اشاره به حمایت ترامپ از دریافت عوارض عبور از کشتیها، او را دست انداخت و تلاش کرد موضع ایران را مشروع و موجه نشان دهد. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رئیسجمهوری آمریکا کاملا درست میگوید. هر کسی که امنیت کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز را فراهم میکند، باید هزینههایش در ازای این خدمت جبران شود. البته ۲۰ درصد بیشازحد زیاد است. ما منصفتر خواهیم بود.»
