بازارهای مالی ایران در نخستین واکنش به بازگشت تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا، بار دیگر رنگ نااطمینانی به خود گرفتند. تنها ۴۸ ساعت پس از حمله نیروهای جمهوری اسلامی ایران به سه کشتی تجاری در تنگه هرمز و سپس حملات گسترده ارتش آمریکا به مواضع سپاه پاسداران و ارتش در جنوب ایران، قیمت دلار، طلا و سکه در بازار آزاد جهش کرد و بازار سهام نیز با خروج هزاران میلیارد تومان سرمایه حقیقی، یکی از منفیترین روزهای هفتههای اخیر را پشت سر گذاشت.
روز پنجشنبه ۱۸ تیرماه، دلار آمریکا در بازار آزاد به حدود ۱۸۲ هزار تومان رسید؛ رقمی که نسبت به روزهای آرام پس از اعلام آتشبس، افزایش قابلتوجه ۲۰ هزار تومانی را نشان میدهد. همزمان، یورو با قیمت ۲۰۸ هزار تومان، پوند انگلستان ۲۴۱ هزار تومان، درهم امارات ۴۹ هزار تومان و دلار کانادا بیش از ۱۲۸ هزار تومان معامله شد.
بازار طلا نیز همسو با افزایش نرخ ارز، روندی صعودی داشت. سکه امامی به ۱۸۳ میلیون تومان، سکه بهار آزادی به ۱۷۷ میلیون تومان و هر گرم طلای ۱۸ عیار به حدود ۱۸ میلیون تومان رسید. ارقامی که بار دیگر نشان میدهد سرمایهگذاران خرد در شرایط افزایش ریسکهای سیاسی، به بازارهای امنتر پناه میبرند.
این واکنش تنها به بازار ارز و طلا محدود نماند. اگرچه بورس تهران امروز پنجشنبه تعطیل است، اما معاملات روز چهارشنبه، ساعاتی پس از انتشار اظهارات دونالد ترامپ درباره پایان تفاهمنامه و آتشبس، به سرعت از مدار صعود خارج شد. شاخص کل بورس که تا پیش از انتشار این خبر در محدوده مثبت معامله میشد، در پایان روز با افت ۰.۴۷ درصدی به پنج میلیون و ۲۸۶ هزار واحد عقب نشست و شاخص هموزن نیز ۰.۳۹ درصد کاهش یافت. همزمان، حدود شش هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان سرمایه حقیقی از بازار خارج شد. اتفاقی که تحلیلگران آن را نشانه افزایش نگرانی سرمایهگذاران از آینده اقتصاد ایران میدانند.
در بازار جهانی نیز پیامدهای این تنشها به سرعت نمایان شد. همزمان با حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و افزایش احتمال اختلال در یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان، قیمت نفت خام برنت دوباره از مرز ۸۰ دلار در هر بشکه عبور کرد و نفت وستتگزاس اینترمدیت نیز نزدیک به هشت درصد افزایش قیمت را تجربه کرد.
آتشبس کوتاه، آرامش کوتاهتر
نگاهی به روند سه ماه گذشته بازار ارز نشان میدهد قیمت دلار در ایران بیش از هر عامل اقتصادی، به تحولات سیاسی و امنیتی واکنش نشان داده است.
پس از اعلام آتشبس میان جمهوری اسلامی ایران، آمریکا و اسرائیل در ۱۹ فروردین، دلار آزاد که پیش از آن در محدوده ۱۶۰ هزار تومان قرار داشت، تا حدود ۱۵۴ هزار تومان عقب نشست. انتشار اخبار مربوط به احتمال ازسرگیری مذاکرات نیز این روند را تقویت کرد و بازار برای مدتی وارد فاز آرامش شد.
اما این آرامش دوام چندانی نداشت. با انتشار اخبار ضدونقیض درباره آینده مذاکرات، افزایش تنشهای منطقهای و در نهایت حملات ۴۸ ساعت گذشته، بازار ارز بار دیگر مسیر صعودی در پیش گرفت و اکنون دلار را دوباره به کانال ۱۸۰ هزار تومان بازگردانده است.
کارشناسان اقتصادی میگویند تفاوت رفتار دلار توافقی و دلار آزاد نیز دقیقا از همین نقطه ناشی میشود. در حالی که نرخ ارز توافقی به دلیل مدیریت دولت، نوسان محدودتری را تجربه کرده، بازار آزاد تقریبا به صورت لحظهای به اخبار سیاسی واکنش نشان داده و فاصله این دو نرخ همچنان رو به افزایش است.
تشدید تورم
بازگشت التهاب به بازارها در حالی رخ میدهد که اقتصاد ایران پیش از این نیز زیر فشار یکی از سنگینترین موجهای تورمی دهههای اخیر قرار داشت.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در تازهترین گزارش خود، نرخ تورم نقطهبهنقطه پایان خرداد را ۸۳.۱ درصد و تورم سالانه را ۵۷.۷ درصد اعلام کرده است. شاخص بهای کالاها نیز نسبت به سال قبل بیش از ۱۲۱ درصد افزایش یافته و این آمار نشان میدهد حتی پیش از موج تازه تنشهای نظامی، خانوار ایرانی با رشد بیسابقه هزینههای زندگی روبهرو بود.
اکنون افزایش دوباره نرخ ارز، این نگرانی را ایجاد کرده است که موج تازهای از گرانی کالاهای وارداتی، مواد اولیه و در نهایت کالاهای مصرفی آغاز شود.
محو سفره کارگران
آنچه در بازار ارز و بورس دیده میشود، در نهایت خود را بر سفره میلیونها خانوار نشان میدهد.
سیدحسین میرقیصری، نایبرئیس انجمن صنفی استادکاران و کارگران ساختمانی قم، امروز ۱۸ تیرماه در گفتوگو با ایلنا هشدار داده است که ادامه گرانیهای بیضابطه، معیشت میلیونها کارگر را به مرز تحمل رسانده است.
او میگوید سفره کارگران هر روز کوچکتر یا محو میشود و مسئولانی که در برابر این وضعیت سکوت کردهاند، باید پاسخگوی فشار سنگینی باشند که بر زندگی خانوارهای کارگری وارد شده است. به گفته او، مهار تورم دیگر یک انتخاب نیست، بلکه به ضرورتی فوری تبدیل شده است.
این هشدارها تنها مربوط به جامعه کارگری نیست. در هفتههای اخیر بازنشستگان نیز بارها در تجمعهای اعتراضی خود از کاهش قدرت خرید، افزایش قیمت دارو و ناتوانی در تامین ابتداییترین هزینههای زندگی سخن گفتهاند. همزمان، فعالان صنفی معلمان نیز هشدار دادهاند که بسیاری از فرهنگیان برای تامین هزینههای زندگی ناچار به داشتن شغل دوم یا سوم شدهاند.
اقتصاد در گروگان
اقتصاددانان معتقدند مهمترین اثر بحرانهای سیاسی و نظامی بر اقتصاد ایران، صرفا افزایش نرخ دلار نیست، بلکه گسترش «نااطمینانی» است.
در فضایی که معاملهگران هر لحظه منتظر خبری تازه از جنگ، مذاکرات یا تحریمها هستند، سرمایهگذاری بلندمدت کاهش مییابد، تولیدکنندگان از خرید مواد اولیه خودداری میکنند، مصرفکنندگان خریدهای ضروری را به تعویق میاندازند و بازارها بیش از گذشته به سمت رفتارهای هیجانی حرکت میکنند.
به همین دلیل، واکنش بازارها در دو روز گذشته بیش از آنکه ناشی از کمبود واقعی ارز یا طلا باشد، بازتاب افزایش ریسک سیاسی و امنیتی است. ریسکی که اکنون دوباره پس از فروپاشی آتشبس و بازگشت درگیریهای نظامی، بر اقتصاد ایران سایه انداخته است.
در چنین شرایطی، فعالان اقتصادی بر این باورند تا زمانی که چشمانداز روشنی برای کاهش تنشهای منطقهای و ثبات سیاسی در ایران وجود نداشته باشد و جمهوری اسلامی ایران بر سیاستهای جنگطلبانه اصرار بورزد، دلار، طلا و سایر بازارهای دارایی همچنان به اخبار امنیتی واکنش نشان خواهند داد و هر شوک جدید، فشار بیشتری بر معیشت میلیونها خانواری وارد خواهد کرد، که پیش از این نیز زیر بار تورم بیسابقه، کوچک شدن سفرهها و کاهش قدرت خرید روزگار میگذرانند.
