آمریکا در واکنش به حملات اخیر جمهوری اسلامی به کشتی‌ها در نزدیکی تنگه هرمز، در دو شب متوالی مواضعی در امتداد سواحل ایران را هدف قرار داد و مجوزی را که به تهران اجازه می‌داد نفت را به‌طور قانونی در بازار جهانی بفروشد لغو کرد. به نوشته وال‌استریت ژورنال، این مجوز مهم‌ترین مشوق اقتصادی توافق موقت برای تهران به شمار می‌رفت؛ وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد این معافیت دیگر اعتبار ندارد، هرچند برای معاملات از پیش تاییدشده تا ۱۷ ژوییه مهلت در نظر گرفته شده است. هم‌زمان، قیمت نفت برنت حدود ۵ درصد افزایش پیدا کرد و به نزدیک ۷۶ دلار در هر بشکه رسید.

توافق موقت میان واشنگتن و تهران بر مبنای ارائه مشوق‌های مالی در ازای پایبندی رژیم ایران به تعهداتش شکل گرفته بود. مهم‌ترین این مشوق‌ها، اجازه فروش نفت و بازگشت درآمدهای دلاری به نظام بانکی ایران بود؛ این اقدام تهران را به ورود به یک روند دیپلماتیک ۶۰ روزه با هدف دستیابی به توافق درباره برنامه هسته‌ای ترغیب کرده بود. قرار بود این معافیت دو ماه ادامه داشته باشد و در صورت پیشرفت مذاکرات، تمدید شود.

وال‌استریت ژورنال در ادامه می‌نویسد لغو این مجوز نشان می‌دهد واشنگتن قصد دارد در برابر اقدام‌های نظامی جمهوری اسلامی واکنش نشان دهد و در چارچوب توافق موقت، امتیازهای تازه‌ای به تهران ندهد. این اقدام همچنین نشانه روشی است که توافق موقت بسیاری از مسائل کلیدی را حل‌نشده باقی گذاشته یا به‌گونه‌ای تنظیم شده است که دو طرف برداشت‌های متفاوتی از آن دارند. یکی از مهم‌ترین موارد، موضوع کنترل تنگه هرمز و نحوه عبور کشتی‌ها از این آبراه در ماه‌های آینده است. با وجود این تنش‌ها، یک مقام‌ آمریکایی تاکید کرد که مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی همچنان ادامه خواهد داشت.

تحلیلگران بازار نفت از همان زمان لغو تحریم‌های نفتی ایران در ماه ژوئن پیش‌بینی کرده بودند که استقبال از نفت ایران محدود خواهد بود. به باور آنان، چین همچنان خریدار اصلی باقی می‌ماند، زیرا سایر مشتریان نگران بودند تصمیم دولت آمریکا تغییر کند و آن‌ها با محموله‌های خریداری‌شده اما تحویل‌نگرفته مواجه شوند؛ این نگرانی‌ اکنون تحقق پیدا کرده است.

تهران نیز در کمتر از یک ماه پس از لغو تحریم‌ها نتوانست صادرات قابل توجهی حتی به پالایشگاه‌های مستقل چین، که سال‌ها مهم‌ترین مشتری‌اش بودند، داشته باشد. عرضه فراوان نفت از دیگر کشورهای خاورمیانه گزینه‌های متعددی در اختیار خریداران چینی قرار داده بود و هم‌زمان نفت ایران با قیمتی نزدیک به نفت سایر تولیدکنندگان منطقه عرضه می‌شد، موضوعی که جذابیت آن را برای پالایشگاه‌های مستقل و حساس به قیمت کاهش داد.

مقام‌های آمریکایی از حملات جمهوری اسلامی به کشتی‌های تجاری در میانه مذاکرات و هم‌زمان با مراسم تشییع علی خامنه‌ای غافلگیر شدند. دولت ترامپ تلاش کرده بود کانال ارتباطی مستقیمی میان ارتش آمریکا و سپاه پاسداران ایجاد کند، اما به گفته مقام‌ها، سپاه پاسداران تاکنون تمایل چندانی به برقراری ارتباط نشان نداده است.

در حال حاضر، دو رکن اصلی توافق موقت، یعنی کاهش تحریم‌های نفتی و تضمین عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز، با تهدید جدی مواجه شده‌ است. این در حالی است که تردد کشتی‌ها از این آبراه به‌تدریج در حال بازگشت به وضعیت عادی بود و در روزهای اخیر بین ۳۰ تا ۶۰ کشتی در روز از آن عبور می‌کردند.

توافق موقت همچنین رفع محاصره بنادر و تجارت ایران، حفظ وضع موجود برنامه هسته‌ای، خودداری آمریکا از تشدید تحریم‌ها و ادامه مذاکرات درباره آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را شامل می‌شد. با این حال، گفت‌وگوهای مربوط به توافق هسته‌ای نهایی هنوز پیشرفت محسوسی نداشته و مذاکرات فنی تازه آغاز شده است.

نیت سوانسون، مدیر پیشین امور ایران در شورای امنیت ملی آمریکا و عضو شورای آتلانتیک، معتقد است اقدام وزارت خزانه‌داری ارتباط مستقیمی میان بازگشایی تنگه هرمز و معافیت از تحریم‌های نفتی برقرار کرده و تثبیت توافق موقت مستلزم حل‌وفصل مسائل باقی‌مانده میان دو طرف است. به گفته او، ایران به‌دنبال منافع اقتصادی و آمریکا خواهان تضمین جریان آزاد انرژی است و در شرایط کنونی هیچ‌یک به اهداف اصلی خود نرسیده‌اند، و یادداشت تفاهم بدون توافق تکمیلی دوام نمی‌آورد.

مایکل سینگ، مدیر پیشین امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی آمریکا، نیز معتقد است حملات جمهوری اسلامی در تنگه هرمز نشان می‌دهد تهران در پی دستیابی به امتیازهای بیشتر از توافق موقت بوده و اقدام وزارت خزانه‌داری به لغو معافیت نفتی تلاشی برای مقابله با این رویکرد است. 

او گفت: «بنابراین، به نظر می‌رسد این سازوکار که امیدوار بودیم ایران در برابر مجموعه‌ای از امتیازهای اولیه، کنترل تنگه را واگذار کند فقط اشتهای ایران را برای امتیازهای بیشتر تحریک کرده است.»

او افزود این تحولات نشانه خوبی برای چشم‌انداز توافق هسته‌ای نهایی نیست، «فکر می‌کنم احتمال دستیابی به آن توافق بسیار اندک است».