سرنوشت ۱۵۱ اثر تاریخی ایران که بهمن‌ماه ۱۴۰۳ تحت عنوان برگزاری نمایشگاهی به نام «سرزمین مهر» به چین منتقل شدند و پس از چندین دوره تمدید قرار بود اردیبهشت ۱۴۰۵ به ایران بازگردند، اکنون در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

در شرایطی که تنش‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی به‌شدت افزایش یافته، پروازهای بین‌المللی در وضعیت ناپایدار قرار دارند، شرکت‌های بیمه از پوشش محموله‌های مربوط به ایران خودداری می‌کنند و هیئت دولت نیز درباره نحوه و موعد بازگشت این آثار توضیح شفافی ارائه نکرده، نگرانی‌ها درباره سرنوشت آثار تاریخی ایران در چین افزایش یافته است.    

نمایشگاه موسوم به «سرزمین مهر»، بهمن‌ماه ۱۴۰۳ با نمایش ۱۵۱ اثر تاریخی و نفیس ایران در موزه دانشگاهی سیچوان در شهر چنگدو افتتاح شد. این آثار با موافقت هیئت دولت چهاردهم جمهوری اسلامی و با امضای محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهوری، دی‌ماه همان سال از ایران خارج شد.

یک سال قبل‌تر از آن و در زمستان ۱۴۰۲ نیز هیئت وزیران دولت سیزدهم با خروج ۲۱۱ اثر تاریخی و باستانی از ایران برای برگزاری نمایشگاه «شکوه باستان» در چین موافقت کرده بود. این آثار با امضای محمد مخبر، معاون اول وقت رئیس‌جمهوری، از ایران خارج شدند.

برای درک ارزش این مجموعه، کافی‌ است بدانیم که آثاری چون جام زرین هخامنشی، جام مارلیک با نقش اسب شاخدار از دوران عصر آهن ۲، آجر لعاب‌دار قلایچی با نقش جانور، پارچ نقره‌ای دسته‌دار از همدان، جلوتنه شیر از تخت‌جمشید ساخته‌شده از لاجورد و سرمجسمه‌ای از تخت‌جمشید ساخته‌شده با خمیر آبی از آثار منتقل‌شده به چین بودند که نزدیک به یک سال و نیم در چین ماندند و در نهایت طبق اعلام مسئولان میراث فرهنگی، اردیبهشت ۱۴۰۴ به ایران بازگشتند.

روند تمدید نگهداری آثار تاریخی ایران در مورد محموله ارسالی به نمایشگاه سرزمین مهر نیز تکرار شد. به‌ طوری‌ که پس از نمایش در شهر چنگدو، در دیگر شهرهای چین از جمله گوانجو و نانجینگ چین نیز به نمایش گذاشته شدند.

اواخر اردیبهشت ۱۴۰۴ بود که یین چوان‌بین، نماینده سازمان نمایشگاه هنر چین در تهران، از تمدید برگزاری نمایشگاه سرزمین هنر به مدت یک سال دیگر خبر داد و گفت که این آثار در سه موزه دیگر در مناطق شمالی چین به نمایش گذاشته می‌شوند.

اکنون آن موعد یک ساله نیز به پایان رسیده و نزدیک به یک سال و شش ماه از خروج آثار نمایشگاه سرزمین هنر از ایران می‌گذرد، اما مسئولان میراث فرهنگی هنوز درباره بازگشت این آثار اطلاع‌رسانی نکرده‌اند.

این فقدان شفافیت در مورد آثار تاریخی ارسالی به نمایشگاه شکوه ایران باستان نیز وجود داشت؛ به‌ طوری‌ که درباره نحوه خروج و ورود آن‌ها اطلاع‌رسانی شفافی انجام نشد و درباره دستاوردهای احتمالی آن، هم گزارشی بیرون نیامد.

با این حال، اکنون وضعیت آثار ارسالی به نمایشگاه سرزمین هنر به دلیل تنش‌های بین‌المللی مرتبط با جمهوری اسلامی، نگران‌کننده‌تر است. پیش‌تر روزنامه پیام ما در گزارشی نوشته بود که برای پیگیری سرنوشت این آثار با رئیس اداره کل موزه‌ها تماس گرفته، اما او به «تماس‌های مکرر» پاسخ نداده است.

درباره ارزش و اهمیت آثار منتقل‌شده به چین برای نمایشگاه سرزمین مهر باید گفت که این مجموعه گزیده‌ای از گنجینه موزه‌های معتبر ایران، از جمله موزه رضا عباسی، موزه مقدم، موزه سفال و آبگینه، موزه هنر ملی ایران و موزه فرش است.

طبق گزارش خبرگزاری دولتی ایرنا، «این آثار بر پایه جنس و تکنیک ساخت در بخش‌هایی همچون فلزات، سفالینه‌ها، شیشه‌جات و منسوجات باستانی تقسیم‌بندی شده‌اند هر بخش بازتاب‌دهنده بخشی از سیر تحول فرهنگی و هنری ایران، از دوران آیین میترا تا ظهور اسلام است».

نکته قابل‌‌تامل این است که طبق اذعان علی دارابی، معاون وزارت میراث فرهنگی، موضوع تمدید نمایشگاه سرزمین مهر در چین، پس از جنگ ۱۲ روزه و در پی سفر وزیر میراث فرهنگی به چین مطرح شد و دولت هم با آن موافقت کرد. منتها دارابی قبلا گفته بود که نگهداری این آثار در چین تا شهریور ۱۴۰۴ تمدید شده است، اما حتی پس از جنگ و پایان دوره تمدید، نیز آثار نمایشگاه سرزمین مهر به ایران بازنگشت.

طبق گزارش روزنامه پیام ما در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ به نقل از دارابی، این آثار در نهایت قرار بود تا اردیبهشت ۱۴۰۵ به ایران بازگردد.

اکنون شمارش معکوس این موعد در حالی آغاز شده که تنش‌ها و احتمال شروع درگیری نظامی دوباره افزایش یافته و معلوم نیست در چنین شرایطی، چه سرنوشتی در انتظار آثار تاریخی ایران است.

ارسال آثار تاریخی ایران برای برگزاری نمایشگاه در کشورهای دیگر رویه‌ای است که پیش از این نیز به صورت معدود و محدود جریان داشت. با این حال، ارسال این تعداد اثر تاریخی ارزشمند به چین بر اساس بیانیه‌ای صورت می‌گیرد که وزارت میراث فرهنگی خرداد ۱۴۰۰ با وزارت میراث فرهنگی و گردشگری این کشور امضا کرد که در آن، طیف گسترده‌ای از همکاری‌ها در حوزه میراث فرهنگی تعریف شده بود.

یکی از بخش‌های این بیانیه که معاون وقت میراث فرهنگی نیز بر آن تاکید داشت، برگزاری نمایشگاه‌های موزه‌ای «متقابل» با موضوع آثار فرهنگی و تاریخی دو کشور بود.

پس از امضا این بیانیه، وزارت میراث فرهنگی در دو مرحله، دست‌کم ۳۶۲ اثر تاریخی و باستانی ایران را که پیشینه برخی از آن‌ها به پنج هزار سال قبل می‌رسید، برای برگزاری نمایشگاه‌های «شکوه ایران باستان» و «سرزمین مهر» به چین ارسال کرد. با این حال، طرف چینی تاکنون از ارسال آثار تاریخی خود به ایران خودداری کرده است.

به همین دلیل برگزاری نمایشگاه‌های یک‌طرفه با تعداد بالایی از آثار ارزشمند گنجینه ملی ایران در خاک چین، بدون بهره‌مندی فرهنگی متقابل، بدون انتشار جزئیات قرارداد و در غیاب هرگونه گزارش شفاف از دستاوردهای اقتصادی و فرهنگی ملموس، ابهامات و سوالات جدی برانگیخته است، زیرا در شرایطی که ده‌ها اثر باستانی و تاریخی ایران طی سه سال اخیر به چین ارسال شدند، تنها یک نمایشگاه از آثار چینی در آبان‌ ۱۴۰۲ در ایران برگزار شد که آن هم نه از نظر قدمت و نه از نظر اصالت و جایگاه تاریخی، قابل مقایسه با گنجینه‌های منتقل‌شده از ایران نبودند.

دارابی پیش‌تر در پاسخ به پرسشی درباره اینکه چرا نمایشگاه‌های متقابل در ایران برگزار نمی‌شود، به‌صراحت گفت که آن‌ها به دلیل «ملاحظات سیاسی» در حال حاضر آثارشان را به ایران نمی‌آورند.

در این شرایط، پرسش کلیدی این است: آثار ارزشمند ایران با چه منطق و ضرورتی باید به چین بروند و حتی مدت ماندن آن‌ها نیز تمدید شود و چه تضمین عملی، حقوقی یا فنی برای سالم ماندن، حفظ اصالت و بازگشت بدون‌خطر آن‌ها وجود دارد؟ و سوال اصلی و اساسی‌تر اینکه این آثار آیا طبق وعده در اردیبهشت امسال به کشور بازخواهند گشت؟