نخستین فرستنده عمومی رادیو در ایران با نام «رادیو تهران» را شاهنشاه فقید، محمدرضا پهلوی که آن زمان ولیعهد بود، در ساعت ۱۹ روز ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹ افتتاح کرد و از فردای آن روز پخش برنامه‌های عادی رادیو شروع شد. در آن زمان، برای نصب آنتن و استفاده از رادیو، دریافت مجوز از وزارت پست و تلگراف و تلفن ضروری بود.

پیش از آن، رضاشاه در ششم اردیبهشت ۱۳۰۵، با افتتاح نخستین فرستنده بی‌سیم تلگرافی، شبکه مخابراتی بی‌سیم ایران را پایه گذاشته بود. دو سال پیش از آن نیز وزارت جنگ سفارش خرید فرستنده‌های موج بلند برای شهرهایی چون تبریز، مشهد، کرمان، کرمانشاه و خرمشهر را داده و نخستین دکل ۱۲۰ متری در تهران نصب شده بود.

ولیعهد محمدرضا پهلوی رادیو ایران راافتتاح کرد ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹

در دی‌ماه ۱۳۰۴، هیئت دولت تصمیم گرفت فرستنده‌های موج‌کوتاه را که در جهان در حال گسترش بود، برای ایران تهیه کند و به همین منظور گروهی برای آموزش به فرانسه اعزام شدند. این روند در نهایت به راه‌اندازی رادیو انجامید و در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹ نخستین فرستنده عمومی رادیویی در محل بی‌سیم در جاده قدیم شمیران افتتاح شد.

رادیو تهران در آغاز، تنها هشت ساعت در شبانه‌روز برنامه داشت که شامل اخبار، موسیقی ایرانی و گفتارهای مذهبی، فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی بودند. این برنامه‌ها به‌تدریج گسترش یافتند. در سال ۱۳۲۲، زمان پخش صبحگاهی اضافه و در سال ۱۳۲۴، پخش برنامه در روزهای تعطیل نیز آغاز شد.

هم‌زمان با راه‌اندازی رادیو، «سازمان پرورش افکار» نیز زیر نظر وزارت فرهنگ تشکیل شد. این سازمان با گروه‌های مختلف از جمله کمیسیون رادیو، وظیفه تهیه و تایید برنامه‌های رادیویی را بر عهده داشت و نویسندگانی چون سعید نفیسی، محمد حجازی و رشید یاسمی با آن همکاری می‌کردند.

آغاز کار رادیو با سال‌های جنگ جهانی دوم و اشغال ایران به دست ارتش‌های شوروی و بریتانیا هم‌زمان شد. نخستین برنامه به زبان خارجی نیز در همان سال ۱۳۱۹ از فرستنده خیابان شریعتی کنونی (بیسیم پهلوی) پخش شد و به‌تدریج زبان‌های فرانسه، آلمانی، روسی، ترکی و عربی به برنامه‌ها افزوده شدند. با این‌ حال، به دلیل شرایط جنگ، توسعه فرستنده‌ها متوقف و زبان آلمانی نیز از برنامه‌ها حذف شد.

در سال‌های بعد، امکانات فنی رادیو گسترش یافت. در نیمه سال ۱۳۳۴، نخستین فرستنده موج‌کوتاه ۱۰۰ کیلوواتی در کمال‌آباد راه‌اندازی شد و صدای رادیو ایران به اروپا رسید. در سال ۱۳۳۶ نیز دومین فرستنده با همین توان افتتاح شد و برنامه‌های برون‌مرزی با عنوان «برنامه‌های خارجی» شکل گرفت. این بخش بعدها با ایجاد ارتباط با رادیوهای جهان، به «برنامه‌های خارجی و مبادلات بین‌المللی» تغییر نام داد.

از سال ۱۳۴۵، برنامه‌هایی به زبان‌های انگلیسی، فرانسه، ترکی، روسی و عربی برای مخاطبان خارج از کشور پخش شد که با عنوان «صدای ایران» شناخته می‌شد.

مجوز رادیو، مجموعه شاهین و آرسینه بازیل

رادیو هم‌زمان با توسعه فنی، به یکی از مهم‌ترین بسترهای فرهنگی تبدیل شد. برای بسیاری از ایرانیان، موسیقی با «برنامه گل‌ها» پیوند خورده است. این برنامه که از نوآوری‌های داوود پیرنیا بود، موسیقی و شعر را کنار هم قرار داد و به احیای موسیقی اصیل ایرانی کمک کرد.

در ادامه، «گل‌های تازه» با انتخاب دقیق اشعار و موسیقی، این مسیر را ادامه داد. در این برنامه‌ها، نوازندگانی چون احمد عبادی، حسن کسایی، جلیل شهناز، جواد معروفی، حبیب‌الله بدیعی، پرویز یاحقی، فرهنگ شریف، همایون خرم، اسدالله ملک، منصور صارمی، علی تجویدی، اصغر بهاری و فرامرز پایور و خوانندگانی چون عبدالوهاب شهیدی، الهه، محمود خوانساری، مرضیه، قوامی و محمدرضا (سیاوش) شجریان حضور داشتند. آهنگسازانی چون جواد معروفی، علی تجویدی، حبیب‌الله بدیعی، همایون خرم، فریدون شهبازیان، فرهاد فخرالدینی، محمدرضا لطفی و حسن یوسف زمانی هم در این برنامه‌ها همکاری داشتند. تا سال ۱۳۵۴، بیش از ۱۷۷ برنامه «گل‌های تازه» تولید و پخش شد.

مرتضی محجوبی، مرضیه، ابوالحسن صبا، علی تجویدی، عبدالله جهان‌پناه رضا ورزنده و.. در استودیو گلها، ۱۳۳۶

در بخش موسیقی، کلاس‌های آموزشی نیز برای پرورش نسل جدید هنرمندان برگزار شد و گروه‌هایی چون ارکستر کودک، گروه شیدا، گروه مفتاح به رهبری مهدی مفتاح و گروه پایور به سرپرستی فرامرز پایور فعالیت داشتند و به معرفی چهره‌هایی چون سیما بینا، فرهاد فخرالدینی و محمدرضا لطفی کمک کردند.

در کنار موسیقی، صدای گویندگان رادیو نیز به بخشی از خاطره جمعی تبدیل شد. گویندگانی چون آذر پژوهش، اسدالله پیمان، اکبر مشکین، امیر نوری، ایراندخت پرتوی، قدسی رهبری (نخستین گوینده زن رادیو)، کوکب پرنیان، مرتضی اخوت و مولود عاطفی صداهایی آشنا برای نسل‌ها بودند.

شما و رادیو

بخش خبر رادیو نیز ابتدا زیر نظر خبرگزاری پارس فعالیت می‌کرد که بعدها به خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) تبدیل شد. در سال‌های نخست، اخبار روزنامه‌ها بریده و برای خواندن به گویندگان داده می‌شد، اما این مجموعه به‌تدریج خود به یکی از مهم‌ترین سازمان‌های خبری ایران تبدیل شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران به «سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران» تغییر نام داد و کارکرد سابق خود در گسترش فرهنگ و هنر ایرانی را تا حد زیادی از دست داد. رویکرد ایدئولوژیک و ضدفرهنگی سران جمهوری اسلامی زخمی عمیق بر پیکره رادیو در ایران وارد کرد و به غیر از آن با گسترش تلویزیون، رادیو جایگاه انحصاری خود را از دست داد، اما همچنان برای میلیون‌ها شنونده نقش مهمی ایفا کرد. برنامه‌هایی چون «صبح جمعه با شما» و «تقویم تاریخ» در دوره‌هایی که موسیقی محدود شده بود، همچنان مخاطبان خود را حفظ کردند.

رادیو در لحظات مهم تاریخی نیز نقشی تعیین‌کننده داشت. خبر استعفای رضا شاه و به قدرت رسیدن محمدرضا شاه پهلوی، اعلام سقوط دولت مصدق، پخش آژیر خطر در جنگ ایران و عراق، اعلام آزادسازی خرمشهر با جمله «شنوندگان عزیز! توجه فرمایید؛ خرمشهر آزاد شد» و همچنین اعلام خبر درگذشت آیت‌الله خمینی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، همگی از طریق رادیو به گوش مردم رسیدند.

با گذشت ۸۶ سال از آغاز به کار رادیو در ایران، این رسانه همچنان جایگاهش را به‌عنوان یکی از در دسترس‌ترین ابزارهای ارتباطی حفظ کرده است هرچند رویکرد جمهوری اسلامی در استفاده ابزاری از رسانه سبب شده شنوندگان اعتماد چندانی به اخبار آن نداشته باشند. رادیو که در بزنگاه‌های تاریخی و در سخت‌ترین شرایط، از جنگ تا بلایای طبیعی، نقشی حیاتی ایفا کرده، رسانه‌ای کوچک و ساده است که هنوز هم در بسیاری از کوله‌های اضطراری در زمان سیل، زلزله یا بحران‌های دیگر، حضور دارد.

در شرایطی که ارتباطات مدرن ممکن است مختل شود یا محدودیت‌هایی بر جریان اطلاعات اعمال شود، امواج رادیویی همچنان می‌توانند از مرزها و موانع عبور کنند و پیام‌ها را به گوش مخاطب برسانند. همین ویژگی‌ها است که رادیو را، با وجود همه تغییرات فناوری، ماندگار کرده است.