این روزها «کورتیزول» یا هورمون استرس در شبکه‌های اجتماعی به متهم اصلی چاقی شکمی، اختلال خواب و تغییرات ظاهری تبدیل شده است، با این حال متخصصان غدد هشدار می‌دهند بزرگ‌نمایی نقش این هورمون و اتکا به توصیه‌ها در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ چرا که اختلالات واقعی کورتیزول نادرند و تشخیص و درمان آن‌ها نیازمند ارزیابی پزشکی دقیق است.

چهر‌ه‌های شناخته‌شده حوزه سلامت در شبکه‌های اجتماعی از ویدیوهای اینستاگرامی تا توصیه‌های تیک‌تاکی، درباره «کورتیزول بالا» هشدار می‌دهند و آن را عامل بی‌خوابی‌های نیمه‌شب، پف‌کردگی صورت موسوم به «صورت کورتیزولی» و تجمع چربی در ناحیه شکم معرفی می‌کنند، هشدارهایی که معمولا با تبلیغ مکمل‌ها، رژیم‌ها و برنامه‌های ورزشی خاص همراه است، اما آیا واقعا برای کنترل کورتیزول، به مکمل‌ها و توصیه‌های چهره‌های تاثیرگذار شبکه‌های اجتماعی نیاز دارید؟ پزشکان می‌گویند احتمال آن بسیار کم است.

کورتیزول شما را زنده نگه می‌دارد و اختلالات آن نسبتا نادرند

به‌ گزارش آسوشیتد‌پرس، کورتیزول یک هورمون است که ما برای زنده ماندن به آن نیاز داریم. این هورمون از غدد فوق‌کلیوی که بالای کلیه‌ها قرار دارند، ترشح می‌شود و یکی از هورمون‌های متعددی است که در زمان استرس نقش دارند. کورتیزول می‌تواند بر التهاب، سیستم ایمنی، متابولیسم، فشار خون و بسیاری از کارکردهای دیگر بدن اثر بگذارد.

کورتیزول به‌شدت با بدن و محیط شما هماهنگ است. سطح آن در طول روز نوسان دارد. به طوری که صبح‌ها هنگام بیدار شدن افزایش می‌یابد و شب‌ها پیش از خواب کاهش پیدا می‌کند. هنگام بیماری یا در دیگر موقعیت‌های استرس‌زا نیز بالا می‌رود.

 به‌ گفته دکتر روبرتو سالواتوری، متخصص غدد، «سطح کورتیزول ما دقیقه‌ به‌ دقیقه تنظیم می‌شود و به‌شدت حساس است».

به‌ندرت پیش می‌آید افراد دچار اختلالی باشند که خود کورتیزول به‌تنهایی علت آن باشد، اگر سطح کورتیزول فرد به‌طور مزمن پایین باشد، پزشکان تشخیص «نارسایی فوق‌کلیوی» می‌دهند. این حالت می‌تواند ناشی از یک بیماری خودایمنی به نام «بیماری آدیسون» هم باشد که در آن سیستم ایمنی به غده فوق‌کلیوی حمله می‌کند.

افراد مبتلا به «سندروم کوشینگ» هم سطح کورتیزول بیش‌ازحد بالا دارند. از جمله علل این سندروم تومورهایی معمولا خوش‌خیم‌ در غدد فوق‌کلیوی یا هیپوفیزند که با دارو، جراحی یا هر دو درمان می‌شوند.

چرا آزمایش خودسرانه کورتیزول توصیه نمی‌شود؟

علائم بالا یا پایین بودن کورتیزول بسیار متنوع است و با نشانه‌ بسیاری از بیماری‌های دیگر همپوشانی دارد. نارسایی غدد فوق کلیوی می‌تواند باعث خستگی، کاهش وزن ناخواسته، افت فشار خون و بی‌اشتهایی شود. در مقابل، سندرم کوشینگ اغلب با افزایش وزن، فشار خون بالا، پوکی استخوان، تجمع چربی در صورت و شکم، اختلال خواب و رشد غیرطبیعی مو در زنان همراه است. تشخیص این بیماری‌ها ساده نیست و به زمان، انجام دادن چندین آزمایش و بررسی دقیق وضعیت کلی سلامت بیمار نیاز دارد.

کورتیزول را می‌توان از طریق بزاق، خون یا ادرار اندازه‌گیری کرد، اما پزشکان هشدار می‌دهند که یک آزمایش تک‌مرحله‌ای معمولا اطلاعات قابل‌اتکایی ارائه نمی‌دهد. دکتر کیتی گوتنبرگ، متخصص غدد، می‌گوید تفسیر نتایج آزمایش کورتیزول ظرافت‌های زیادی دارد و بررسی جواب آزمایش بدون نظارت پزشک می‌تواند باعث اضطراب بی‌مورد و پیگیری‌های پزشکی غیرضروری شود. او یادآوری می‌کند که برای مثال، مصرف قرص‌های ضدبارداری می‌تواند باعث بالا نشان‌ دادن کاذب سطح کورتیزول در آزمایش خون شود.

در مصرف مکمل‌هایی که ادعای کاهش کورتیزول دارند، محتاط باشید

متخصصان غدد می‌گویند با وجود ادعاها درباره مفید بودن مکمل‌هایی مانند آشواگاندا و منیزیم برای کاهش کورتیزول، هیچ داروی بدون نسخه‌‌ای برای کنترل کورتیزول وجود ندارد.

دکتر جیمز فایندلینگ، متخصص غدد در کالج پزشکی ویسکانسین، می‌گوید بالا بودن مزمن کورتیزول، جدا از سندروم کوشینگ، می‌تواند نگران‌کننده باشد، اما برای درمان‌ها به پژوهش‌های بیشتری نیاز است. او نگران مصرف مکمل‌های فاقد نظارت است، چرا که همیشه مشخص نیست دقیقا چه ترکیباتی در آن‌ها وجود دارد.

سالواتوری می‌گوید حتی در بیماران مبتلا به سندرم کوشینگ نیز داروها باید با دقت تنظیم شوند، زیرا مداخله بیش‌ازحد می‌تواند سطح کورتیزول را بیش از اندازه پایین بیاورد و بیماری‌های دیگری ایجاد کند.

استرس را کنترل کنید؛ نه با وسواس، با اصول ساده

سالواتوری اشاره می‌کند حالتی به نام «شبه‌کوشینگ» هم وجود دارد که معمولا خفیف‌تر است، اما با وجود نداشتن تومور، برخی آثار جسمی مشابه ایجاد می‌کند. این حالت می‌تواند ناشی از الکل و دیگر بیماری‌های مزمن باشد و درمان معمولا با پرداختن به علت زمینه‌ای مثلا کمک به بیمار برای ترک الکل انجام می‌شود.

متخصصان غدد در حال کشف فواید بالقوه جدیدی برای درمان کورتیزول بالا هستند؛ برای نمونه، این درمان‌ها ممکن است به بیماران مبتلا به دیابت که چندین دارو مصرف می‌کنند کمک کند قند خونشان را بهتر کنترل کنند.

پزشکان همچنین خاطرنشان می‌کنند که استرس امری بسیار ذهنی است و شماری از بیماران مبتلا به سندروم کوشینگ ممکن است به‌ دلیل نادیده گرفته شدن علائم، همچنان بدون تشخیص باقی می‌مانند، اما توصیه برای اکثریت قریب به اتفاق افراد این است که اگر نگرانید، با پزشک صحبت کنید.

پزشکان برای افراد سالم، به‌جای تمرکز بر کنترل هورمونی که به‌سادگی قابل مهار نیست، اصول پایه کترل استرس یعنی تغذیه مناسب، خواب کافی، ورزش یا مراجعه به درمانگر را توصیه می‌کنند.