این هفته در پایتختهای اروپایی، دیپلماتها بار دیگر کتابهای تاریخ را از قفسهها بیرون آوردهاند و واژهای هراسانگیز را زیر لب زمزمه میکنند: «یالتا»؛ کنفرانسی در سال ۱۹۴۵ که در آن رهبران آمریکا، شوروی و بریتانیا دربارهٔ نظم سیاسی و جغرافیایی جهان پس از جنگ جهانی دوم تصمیم گرفتند. اینک همزمان با نهایی شدن تدارکات واشنگتن، مسکو و پکن برای نشست سهجانبهٔ ۱۹ نوامبر در شنژن، رهبران اروپا نگراناند نظم امنیتی این قاره پس از جنگ سرد، سرانجام به برگ چانهزنی در مذاکرات آینده تبدیل شود.
اگرچه مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، قصد ندارد در این نشست مشخص دربارهٔ جنگ روسیه در اوکراین گفتوگو کند، نگرانی گسترده در سراسر اروپا همچنان محسوس است.
تا سالها دیدگاه رایج در اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس این بود که یک دولت سرسخت در آمریکا که حاضر به استفادهٔ آشکار از قدرت نظامی باشد، سرانجام جمهوری اسلامی ایران را به زانو درخواهد آورد. تیتر خبرها هم در نگاه نخست، این خوشبینی را تأیید میکنند. سومین ناو هواپیمابر آمریکایی، یعنی ناو «یواساس تئودور روزولت»، اکنون وارد خاورمیانه شده و به دو گروه رزمی دیگر ناوهای هواپیمابر پیوسته و واشنگتن در بحبوحهٔ هشدارها دربارهٔ احتمال ازسرگیری جنگ، حضور نظامی کمسابقه خود در منطقه را همچنان حفظ کرده است.
از طرفی، ایرانیها هم ادعا میکنند نفتکشها را در تنگهٔ هرمز هدف قرار دادهاند. همچنین بارها اعلام کردهاند که پهپادهای شناسایی آمریکا را سرنگون کردهاند؛ ادعاهایی که برخی از آنها هنوز بهطور مستقل تأیید نشدهاند، اما مقامهای آمریکایی همچنان با تأکید بر تهدید به استفاده از نیروی نظامی ویرانگر، به نمایش قدرت نظامی خود ادامه میدهند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با این حال، بررسی دقیقتر تحرکات دیپلماتیک احتمالی بسیار نگرانکنندهتر را آشکار میکند. حتی در شرایطی که پنتاگون ناوهای جنگی را در مواضع خود مستقر میکند، واشنگتن باب مذاکره با تهران را باز نگه داشته است. همزمان، کاخ سفید تأیید کرده است که ترامپ ۱۹ نوامبر در شنژن با پوتین و شی دیدار خواهد کرد. مقامهای آمریکایی میگویند جنگ با ایران، در کنار کنترل تسلیحات هستهای، از موضوع گفتوگوها خواهد بود. البته نشانهای وجود ندارد که این رهبران بر سر توافقی دربارهٔ تهران به تفاهم رسیده باشند، اما همین احتمال که سه قدرت بزرگ دربارهٔ آیندهٔ ایران گفتوگو کنند، باید اسرائیل را نگران کند.
مسکو و پکن اهرمهای نفوذ قابلتوجهی بر تهران دارند و هر دو هم برای استفاده از آنها انگیزههای روشنی دارند. روسیه و ایران همکاری نظامی خود را در زمینهٔ پهپادها، موشکها و شبکههای دور زدن تحریمها گسترش دادهاند. مقامهای آمریکایی همچنین گزارش دادهاند که مسکو دربارهٔ نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا، اطلاعاتی در اختیار تهران گذاشته است، از جمله اطلاعاتی که میتواند به ایران در هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در منطقه کمک کند.
پکن نیز همچنان خریدار اصلی نفت ایران است و خریدهای چین، با وجود تحریمهای بینالمللی، درآمد قابلتوجهی برای جمهوری اسلامی ایران فراهم میکند. از طرفی پکن حمایت دیپلماتیک و نیز مسیرهایی در اختیار ایران میگذارد که از طریق آنها میتواند فشار اقتصادی را کاهش دهد.
هیچیک از این دو قدرت برای اثر گذاشتن بر محاسبات ایران به کنترل مستقیم آن نیاز ندارد و هر دو میتوانند از روابط خود با تهران بهعنوان ابزاری برای چانهزنی در مذاکرات با واشنگتن استفاده کنند. در حالی که چنین ترتیباتی برای آمریکا هم میتواند بهشکلی خطرناک، وسوسهانگیز باشد.
یک توافق دیپلماتیک برای توقف موقت درگیری که قیمت جهانی نفت را تثبیت کند، نیروهای آمریکایی را از گرفتار شدن در جنگی طولانی در خاورمیانه دور نگه دارد و به واشنگتن اجازه دهد آن را پیروزی تاریخی دیپلماسی مبتنی بر فشار و تهدید معرفی کند، بهآسانی میتواند رأیدهندگان ضدجنگ در آمریکا را با خود همراه کند. مهمتر اینکه واشنگتن برای اولویت دادن به منطقهٔ هند و اقیانوس آرام، جایی که بازداشتن چین از تحقق جاهطلبیهایش دربارهٔ تایوان و حفظ برتری نظامی منطقهای، منابع قابلتوجهی از آمریکا میطلبد، با فشاری فزاینده روبهرو است.
در این شرایط راهبردی، کاخ سفید ممکن است متوقف نگه داشتن درگیری در خاورمیانه، بدون حلوفصل آن، را اقدامی ضروری برای رسیدگی به اولویتهای ژئوپلیتیک فوریتر بداند. توافقی که پروندهٔ هستهای ایران را بیسروصدا موقتاً کنار بگذارد، به راهبردپردازان آمریکایی امکان میدهد توجه خود را به شرق معطوف کنند، حتی اگر ساختار اصلی اقدامهای تهاجمی تهران کاملاً دستنخورده باقی بماند.
هر توافقی که با میانجیگری مسکو و پکن شکل بگیرد، لزوماً به برچیده شدن زیرساختهای هستهای جمهوری اسلامی ایران یا تضعیف شبکهٔ منطقهای گروههای مسلح نیابتی آن نخواهد انجامید. از طرفی شکست رژیم تهران یا سلب توانایی آن برای تهدید غرب هم در راستای منافع راهبردی روسیه و چین نیست. هر دو کشور مایلاند از توافقی منطقهای که جایگاه واشنگتن را به زیان آنها تقویت کند، جلوگیری و در عین حال اهرمهای نفوذ خود بر تهران را حفظ کنند.
توافقی از جنس «یالتا» بر سر ایران میتواند بخش بزرگی از زیرساختهای راهبردی حکومت را حفظ کند، فشار اقتصادی را کاهش دهد و برای آیتاللهها زمان حیاتی بخرد تا سامانههای پدافند هوایی و توان موشکی آسیبدیدهٔ خود را بازسازی کنند. آن هم در حالی که واشنگتن اعلام پیروزی میکند و توجهش را به جای دیگری میبرد.
نشانههای هشداردهندهٔ شکاف احتمالی در همسویی اسرائیل و آمریکا از هماکنون دیده میشود. گزارشهای اخیر این احتمال را مطرح کردهاند که اسرائیل، با وجود بیمیلی واشنگتن به دور تازهای از عملیات، اقدام نظامی مجدد بدون مشارکت مستقیم آمریکا را بررسی کند. این احتمال، تنش بنیادین میان تمایل واشنگتن به مهار تشدید درگیری و عزم اسرائیل را برای جلوگیری از بازسازی توانمندیهای راهبردی تهران آشکار میکند.
البته نگرانی اسرائیل فراتر از احتمال خودداری واشنگتن از آغاز یک عملیات نظامی دیگری و بیشتر این احتمال است که دیپلماسی آمریکا در نهایت آزادی عمل اسرائیل را محدود کند، در حالی که تهدید ایران همچنان حلنشده باقی بماند.
در همین حال، تحولات میدانی منطقه هم منتظر نشست قدرتهای بزرگ نمیماند. ائتلاف به رهبری عربستان سعودی ۱۵ نوامبر اعلام کرد که دو پهپاد حوثیها را بر فراز منطقهٔ مکه، دو پهپاد را بر فراز مدینه و دو موشک بالیستیک شلیکشده بهسوی ریاض را رهگیری کرده است. حوثیها پیشتر هدف قرار دادن مکه را تکذیب کردهاند.
این رهگیریهای گزارششده تداوم تهدید علیه امنیت عربستان سعودی را از جانب درگیری منطقهای و گروههای مسلح تحتحمایت تهران نشان میدهد.
در لبنان، هم مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، از بیروت پیامی صریح فرستاده است: در این کشور جایی برای دو ارتش وجود ندارد و حزبالله باید سلاحهای خود را داوطلبانه به دولت لبنان تحویل دهد. والتز همچنین خواستار حفظ قطعنامهٔ ۱۷۰۱ با اعمال اصلاحاتی شده است. همزمان، واشنگتن در حال بررسی ترتیبات مربوط به دورهٔ پس از پایان مأموریت نیروهای حافظ صلح سازمان ملل در لبنان، یونیفل، در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ است.
با این حال، خلع سلاح حزبالله صرفاً با فشار سیاسی در بیروت محقق نمیشود و تا زمانی که تهران منابع، شبکههای تأمین سلاح و نفوذ لازم برای حمایت از این سازمان را حفظ کند، تلاشها برای برچیدن زیرساخت نظامی آن همواره ممکن است بیاثر شود و این زیرساخت دوباره شکل بگیرد.
تاریخ دربارهٔ پیامدهای توافق قدرتهای بزرگ دور از میدان بر سر ثبات، بدون مشارکت کشورهایی که در خط مقدم آن قرار دارند، درسی هشداردهنده دارد. سال ۱۹۴۵ در یالتا، رهبران غرب خود را متقاعد کردند که صلحی پایدار برای جهان تأمین کردهاند. «اعلامیهٔ یالتا دربارهٔ اروپای آزادشده» نهادهای دموکراتیک و انتخابات آزاد را وعده میداد، اما واقعیت این بود که رهبران غرب تضمینهایی را از استالین پذیرفتند که توان یا ارادهٔ سیاسی لازم را برای واداشتن او به اجرای آنها نداشتند و این سازش عملگرایانهٔ آنها عملاً به شوروی امکان داد سلطهٔ خود را بر اروپای شرقی تحمیل کند؛ روندی که به برپا شدن پردهٔ آهنین و دههها رویارویی پس از آن کمک کرد.
علاوه بر این، باید از نگاه کردن به خاورمیانه بهعنوان جبههای فرعی که میتوان با بدهبستان قدرتهای بزرگ آن را آرام کرد، دست برداشت. کشورهای خلیج فارس دههٔ گذشته را صرف گسترش توان نظامی متعارف خود کردند و راهبردهای امنیت منطقهایشان را پیوسته بازبینی کردهاند. تبدیل شدن روسیه و چین به ضامنان یک توافق معیوب برای توقف درگیری با ایران، بحران خاورمیانه را پایان نخواهد داد، بلکه به رقبای اصلی آمریکا در جهان اهرم نفوذی قویتر بر برخی از حیاتیترین شریانهای انرژی و تجارت جهان میدهد.
اروپاییها نگراناند که ترامپ، پوتین و شی جینپینگ نقشهٔ قارهشان را دوباره ترسیم کنند، اما اسرائیل باید نگران وضعیتی بدتر باشد؛ خاورمیانهای که با محوریت ایرانی جسورتر بازآرایی شود.
تهران نباید در حالی از این بحران بیرون بیاید که جاهطلبیهای هستهایاش پابرجا مانده، نیروهای نیابتیاش بازسازی شده و رقبایش دچار تفرقه شدهاند. اسرائیل و کشورهای عرب منطقه باید پیش از آنکه قدرتهای بزرگ نظم منطقه را برایشان شکل دهند، خود در شکل دادن به آن نقش ایفا کنند. بزرگترین خطر بیدار شدن در صبح آن روزی است که دریابند توافق از پیش انجام شده است.
برگرفته از واینت

