سوریه را اکنون چگونه باید ارزیابی کرد؟ از دسامبر ۲۰۲۴ که نیروهای اسلامگرا به رهبری هیأت تحریر الشام (HTS)ــ که زمانی شاخهای از القاعده بودــ حکومت بشار اسد را سرنگون کردند، ناظران تحولات خاورمیانه بر سر پاسخ به این پرسش اختلاف نظر داشتهاند.
برخی معتقدند سوریه تحت رهبری احمد الشرع، رئیس پیشین هیأت تحریر الشام، تا حدی به بازیگری سازنده در منطقه تبدیل شده است. دولت ترامپ نیز بهروشنی همین دیدگاه را دارد و برای تشویق سوریه به ادامهٔ این مسیر، گامهای مهمی برداشته است، از کاهش تحریمهای آمریکا گرفته تا بررسی فرصتهای تازهٔ سرمایهگذاری در این کشور.
با این حال برخی دیگر همچنان با دیدهٔ تردید به این تحولات نگاه میکنند. همانطور که ماه اوت در واشنگتنپست نوشتم، دربارهٔ سوریه جدید هنوز دلایل زیادی برای نگرانی وجود دارد. یکی از آنها رواج اندیشههای افراطی و القای این آموزهها در مدارس سوریه است. مسئلهٔ دیگر هم ادامهٔ حضور هزاران جنگجوی خارجی است که به هیأت تحریر الشام به رهبری الشرع کمک کردند قدرت را از اسد بگیرد و اکنون در ساختار ارتش ملی سوریه ادغام شدهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
از نظر من، درست است که این نگرانیها همچنان به قوت خود باقیاند، با این حال، نشانههایی وجود دارد که دولت جدید سوریه بهجد میکوشد رویکرد منطقهای خود را تغییر دهد.
یکی از نمونههای این تغییر وضعیت روزبهروز ناآرامتر خلیج فارس است؛ جایی که عربستان سعودی با موج تازهٔ حملات حوثیهای یمن، شورشیان تحت حمایت تهران، روبهرو است و نیویورکتایمز این هفته گزارش داده که دولت الشرع در حال بررسی اعزام نیرو به عربستان سعودی برای تقویت پاسخ نظامی این کشور به حوثیها است.
هنوز روشن نیست نیروهای سوری در عمل، چه نقشی خواهند داشت، با این حال، دستکم به دو دلیل باید احتمال اعزام آنها را از نزدیک دنبال کرد.
نخست اینکه این اقدام نشان میدهد سوریه به رهبری الشرع آماده است در رویارویی منطقهای با ایران، نقش فعالتری ایفا کند. سوریه در چند دهه حکومت اسد، عملاً وضعیتی شبیه به یک دولت تابع جمهوری اسلامی ایران داشت. همچنین بخش مهمی از «کریدور زمینی» ایران بود که تهران از طریق آن، تجهیزات و تدارکات حزبالله لبنان را تأمین میکرد. همین مسیر هم به حزبالله کمک کرد تا به نیرویی تعیینکننده در سیاست لبنان و محاسبات امنیتی اسرائیل تبدیل شود.
سرنگونی اسد این معادله را از اساس تغییر داد. حکومتی علوی که با تهران همراهی میکرد، جای خود را به حکومتی سنی داد که با قاطعیت بیشتری عمل میکند و مصمم است نفوذ ایران شیعه را در سوریه کاهش دهد.
با وجود این، میان مخالفت لفظی با تهران و اختصاص منابع برای عقب راندن جمهوری اسلامی ایران و نیروهای نیابتی آن فاصله زیادی وجود دارد. به نظر میرسد دمشق تحت رهبری جدید به اقدام عملی متمایل شده است؛ آن هم رویارویی با گروهی که به گفتهٔ تحلیلگران، اکنون از نظر توان عملیاتی، قدرتمندترین نیروی نیابتی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود (حوثیهای یمن).
دوم اینکه اعزام نیرو به شکلی که اکنون در دست بررسی است، سوریه را به گزینهای جدی برای پیوستن به «پیمان مکه» تبدیل میکند. از زمانی که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ماه اوت این همکاری را اعلام کردند، گمانهزنیهای زیادی دربارهٔ این ائتلاف نوپا مطرح شد. این پیمان را سازوکاری برای دفاع جمعی معرفی کردند، اما دستکم در آغاز، نشانههای اندکی از عملی شدن آن وجود داشت، اما اکنون به نظر میرسد اوضاع در حال تغییر است.
برای نمونه، دولت ترکیه ماه گذشته اعلام کرد که در چارچوب تعهداتش ذیل این پیمان، رسماً از مجلس این کشور خواهد خواست تا اعزام نیرو به عربستان سعودی را تصویب کند. این درخواست هنوز در دست بررسی است، اما در صورت تصویب، نیروهای ترکیه به یگان نظامی پاکستان که هماکنون در عربستان سعودی مستقر است، خواهند پیوست و پاسخ چندجانبه به حوثیها را تقویت خواهند کرد. اگر سوریه نیز نیرو اعزام کند، بُعد دفاعی پیمان مکه بیشازپیش تقویت خواهد شد و در آن صورت، دمشق نیز برای درخواست عضویت در این ائتلاف دلایل محکمی خواهد داشت.
در مجموع، میتوان گفت که تحولات سوریه تصویری دوگانه از این کشور به دست میدهد. رهبری جدید این کشور هنوز نگرانیهای موجه دربارهٔ جهتگیری ایدئولوژیک و اهدافش در داخل سوریه را برطرف نکرده، با این حال، سیاست خارجی در حال شکلگیری آن از همین حالا نشان میدهد که سوریه در منطقه، مسیری بسیار متفاوت با دوران حکومت اسد در پیش گرفته است.
برگرفته از فوربس

