در شرایطی که خاورمیانه همچنان با پیامدهای جنگ ایران و آمریکا دستوپنجه نرم میکند و واشنگتن با اعزام سومین ناو هواپیمابر خود به منطقه، بر حضور نظامیاش افزوده، نگاهها به دیدار سهجانبهٔ دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین دوخته شده است؛ نشستی که میتواند فراتر از روابط سه قدرت بزرگ، بر آیندهٔ ایران و معادلات امنیتی خاورمیانه نیز تأثیر بگذارد.
اهمیت این ملاقات در آن است که سه رهبر در شرایطی گرد هم میآیند که جنگ ایران، جنگ اوکراین، رقابت اقتصادی آمریکا و چین و امنیت جهانی انرژی به یکدیگر گره خوردهاند. برای ترامپ، این دیدار فرصتی است تا همزمان چند پروندهٔ بینالمللی مهم را مدیریت کند. برای پوتین، راهی برای تثبیت جایگاه روسیه در معادلات جهانی خواهد بود و برای شی جینپینگ، فرصتی برای نمایش نقش فزایندهٔ چین در نظم بینالمللی به شمار میرود.
شگفت آنکه چنین نشستی با چنین ابعاد تأثیرگذاری در آیندهٔ سیاسی ایران، به لحاظ تاریخی تقریباً همزمان با رویداری بزرگ در تقویم ایرانیان اتفاق میافتد؛ ششم آذر ۱۳۲۲، روزی که روسای دولت سه قدرت برتر جهان در آن زمان، یعنی انگستان، آمریکا و شوروی برای برگزاری نشستی سری دربارهٔ جنگ جهانی دوم به تهران آمدند. مکان این نشست در سفارت شوروی و هدف آن هماهنگی برای عملیات نظامی مشترک و تصمیمگیری دربارهٔ جهان پساجنگ بود.
ایران با وجود اعلام بیطرفی در جنگ جهانی دوم، با حملهٔ متفقین به ایران در سوم شهریور ۱۳۲۰ به مدت نزدیک به پنج سال در اشغال نیروهای بریتانیای کبیر و شوروی بود. ایران میزبان این نشست بود اما شاه جوان ایران، محمدرضا شاه پهلوی، در مذاکرات اصلی سه رهبر و تصمیمگیری نظامی و سیاسی حضور نداشت. کنفرانس تهران با شرکت وینستون چرچیل، فرانکلین روزولت و ژوزف استالین، یکی از تاریخیترین و مهمترین نشستهای مربوط به پایان جنگ و شکلگیری نظم آیندهٔ جهان به شمار میرود.
اینک در ابعادی دیگر و با حضور قدرتی نوظهور به جای بریتانیا، یعنی چین، سه کشور آمریکا، روسیه و چین دربارهٔ آینده دو جنگ بسیار مهم در جهان، یعنی جنگ اروپا با روسیه (با پشتیبانی آمریکا) و جنگ آمریکا با ایران، گفتگو خواهند کرد. روسیه و چین هر دو از شرکای سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایراناند، اما نباید تصور کرد که منافع ملی آنها در همه شرایط با منافع تهران یکسان است.
مسکو درگیر جنگ اوکراین و مذاکرات مربوط به آیندهٔ روابطش با غرب است. پکن نیز بیش از هر چیز به ثبات اقتصادی، امنیت مسیرهای تجاری و تأمین انرژی نیاز دارد. بنابراین، هر دو کشور ممکن است خواهان مهار بحران خاورمیانه باشند، بدون آنکه لزوماً حاضر باشند برای دفاع از جمهوری اسلامی ایران وارد رویارویی مستقیم با آمریکا شوند.
اعزام سومین ناو هواپیمابر آمریکا به منطقه پیامی روشن دربارهٔ افزایش ظرفیت بازدارندگی و آمادگی نظامی واشنگتن دارد. این حضور علاوه بر حفاظت از نیروهای آمریکایی و متحدان منطقهای، امکان واکنش سریعتر در صورت شکست دیپلماسی با تهران را فراهم میکند. با این حال، افزایش توان نظامی را نباید به معنای تصمیم قطعی برای آغاز جنگی تازه دانست.
ترامپ در داخل آمریکا نیز با محدودیتهای سیاسی روبهرو است. شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، از دست رفتن اکثریت کنگره و افزایش هزینههای انرژی و کالاهای مصرفی، ادامهٔ یک جنگ پرهزینه را برای کاخ سفید دشوارتر میکند.
از همین رو، ترامپ باید میان حفظ فشار بر تهران و جلوگیری از گسترش جنگ توازن برقرار کند. دستیابی به توافقی که بتواند به جنگ پایان دهد و در عین حال دستاوردی سیاسی برای او محسوب شود، میتواند یکی از اهداف مهم دولت آمریکا باشد.
جمهوری اسلامی ایران طی چهار دهه تحریم، آموخته است چگونه با استفاده از شبکههای اقتصادی و روابطش با کشورهایی مانند چین و روسیه، به حیات سیاسی و مالی خود ادامه دهد، اما توانایی حکومت برای تحمل تحریمها را نباید با توانایی مردم ایران برای تحمل فشار اقتصادی یکسان دانست.
افزایش قیمت مواد غذایی، کاهش قدرت خرید، فرسودگی زیرساختهای نفت و گاز و نبود سرمایهگذاری، زندگی روزمره ایرانیان را دشوارتر کرده است. حکومت ممکن است بتواند فشار اقتصادی را تا مدتی طولانی تحمل کند، اما نارضایتی عمومی و فشار اجتماعی محدودیتی جدی برای ادامهٔ این وضعیت است.
از سوی دیگر، اختلال در تنگهٔ هرمز و بابالمندب تنها ایران را تحت تأثیر قرار نمیدهد. افزایش قیمت نفت و انرژی اروپا و کشورهای آسیایی را نیز متضرر میکند. به همین دلیل، بسیاری از بازیگران بینالمللی خواهان پایان یافتن بحران و بازگشت امنیت به مسیرهای تجاریاند. سه قدرت ممکن است بر سر کاهش تنش، توافق داشته باشند، اما درباره آینده سیاسی ایران، ساختار قدرت و شرایط یک توافق دیدگاه مشترکی ندارند.
با این حال ادامهٔ وضعیت نه جنگ و نه صلح برای ایران، آمریکا و کشورهای منطقه دشوار است. اگر دو طرف نتوانند دربارهٔ چارچوبی برای پایان جنگ و حل اختلافات به توافق برسند، خطر بازگشت درگیری نظامی همچنان وجود خواهد داشت.
دیدار ترامپ، پوتین و شی جینپینگ را باید در چارچوب تحولات بزرگتر نظم جهانی ارزیابی کرد. سرنوشت جنگ ایران ممکن است تنها در مذاکرات تهران و واشنگتن تعیین نشود، بلکه به بخشی از چانهزنیهای گستردهتر میان قدرتهای بزرگ تبدیل شود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
ترامپ به دنبال مدیریت همزمان بحران ایران، رقابت با چین و پایان جنگ در اوکراین است، پوتین منافع روسیه را دنبال میکند و شی جینپینگ نیز خواهان حفظ ثبات اقتصادی و گسترش نفوذ چین است، اما در میان این محاسبات، پرسشی مهم باقی میماند: چنانچه قدرتهای جهان نتوانند برخلاف کنفرانس تهران برای تمام شدن جنگ در این دو جبههٔ مهم به توافقی برسند، تکلیف چه خواهد بود؟
۸۳ سال پس از رویداد تاریخی «کنفرانس تهران»، ایران بار دیگر در چهارراهی پرفرازونشیب قرار گرفته است و سه قدرت جهانی آینده کشور و ملت را به بحث و گفتگو خواهند گذاشت. با توجه به درگیری مستقیم روسیه در یکی از این دو رویداد بزرگ، یعنی جنگ در اوکراین، باید دید که این بار ایران سر میز مذاکره وجهالمصالحهٔ چه امتیاز یا توافقی خواهد شد.
مسئله مهمتر این است که آیا پروندهٔ ایران در نشست شنژن صرفاً از منظر پایان دادن به جنگ و بازگرداندن ثبات به خاورمیانه بررسی خواهد شد یا میتواند به بخشی از توافقهای بزرگتر میان واشنگتن، مسکو و پکن تبدیل شود؟
ترامپ ممکن است در پی جلب همکاری چین برای مهار بحران ایران باشد. پوتین نیز میتواند از فرصت گفتگو با رئیسجمهوری آمریکا برای پیشبرد اولویتهای روسیه در اوکراین و کاهش فشارهای غرب استفاده کند. در چنین شرایطی، تهران باید این احتمال را که شرکای سیاسی و اقتصادیاش، در بزنگاه تصمیمگیری، منافع ملی خود را بر ملاحظات مربوط به جمهوری اسلامی مقدم بدانند، جدی بگیرد. البته این به معنای وجود توافقی از پیش تعیینشده علیه ایران نیست، بلکه واقعیتی در سیاست بینالملل است که اتحادها تا زمانی پایدارند که منافع مشترک آنها را حفظ کند.
تفاوت شرایط امروز با سال ۱۳۲۲ در این است که ایران این بار صرفاً میزبان یک نشست تاریخی نیست، بلکه خود یکی از طرفهای اصلی یک جنگ و موضوعی مهم در معادلات امنیتی جهان است. با این حال، شباهت نگرانکننده همچنان باقی است: قدرتهای بزرگ دربارهٔ نظم آینده جهان تصمیم میگیرند و ممکن است تصمیمی برای ایران گرفته شود که در شکلگیری آن نقشی تعیینکننده نداشته است.
بنابراین پرسش اصلی این نیست که ترامپ، پوتین و شی دربارهٔ ایران چه خواهند گفت. بلکه این است که تهران تا چه اندازه قادر است از منافع خود در برابر محاسبات مستقل این سه قدرت دفاع کند. ایران در آستانهٔ یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر خود قرار دارد و نتیجهٔ این نشست میتواند بر مسیر آینده جنگ، دیپلماسی و جایگاه منطقهای کشور تأثیر بگذارد.
این همان پرسشی است که اهمیت نشست پیش رو در شنژن را از یک ملاقات دیپلماتیک معمولی فراتر میبرد.

