حدود ۱۵ سال پیش بود. برادر زهرا بعد از شکست در کسبوکاری جدید، بدهی زیادی بالا آورد. او هرچه تلاش کرد، نتوانست چکهایش را پاس کند و در حالی که دختری یک ساله داشت، در آستانۀ رفتن به زندان بود. وقتی دید هیچ چارهای ندارد، به خانوادهاش گفت میخواهد کلیهاش را بفروشد. آنها سخت مخالفت کردند و گفتند که اجازه نمیدهند این کار را بکند.
چند روز پس از آن برادر زهرا به خانه آمد و گفت که مدتی برای کار به تهران میرود تا هم کار کند و طلبهایش را بدهد و هم جلو چشم طلبکاران نباشد. او رفت و بعد از دو ماه که بازگشت، خانواده متوجه شدند کلیهاش را فروخته است.
برادر زهرا با پولی که بابت فروش کلیه گرفت، بدهیهایش را صاف کرد، اما از آن روز دیگر روی خوش ندید، مدام بیمار بود و در نهایت هم بعد از دو سال فوت کرد. همان زمان پزشکان به خانوادهٔ زهرا گفتند که میان بیماری و مرگش با فروش کلیه ارتباط وجود ندارد، اما خانواده آنها همگی باور دارند که «رضا از وقتی کلیهاش را فروخت، روز خوش ندید».
زهرا آن موقع دختری مجرد بود، اما حالا خود مادر یک پسر پنجساله است که سرطان دارد. همسرش کارگر فنی است، با این حال، هزینههای درمان خیلی بالا است و درآمد آنها کفاف حتی خرید چند آمپول را هم نمیدهد. همسرش در یکی از گروههای تلگرامی برای فروش کلیهاش پیام گذاشته است. با پول آن قصد دارند، هزینههای درمان فرزندشان را تأمین کنند.
زهرا میگوید هیچوقت فکر نمیکردم آن داستان غمانگیز در زندگی ما تکرار شود. تصورم این بود که اگر ما با فقر و نداری بزرگ شدیم و زندگی کردیم، دستکم بچههایمان دستشان به دهانشان میرسد، ولی انگار این چرخه ادامهدار است.
قوانین اهدای عضو در ایران
طبق قوانین مصوب جمهوری اسلامی ایران، هیچ فرایند قانونی تحت عنوان فروش اعضای بدن وجود ندارد. اهدای اعضای بدن بر اساس قوانین و دستورالعملهای مشخصی انجام میشود. به این صورت که در میان اعضای بدن، تنها اهدای کلیه با رویهٔ قانونی امکانپذیر است. در مورد دیگر اعضای بدن هم تنها در صورتی ممکن است که فرد دچار مرگ مغزی شده باشد.
در فرایند رسمی اهدای کلیه نیز اهداکننده و گیرنده باید در انجمن حمایت از بیماران کلیوی تشکیل پرونده دهند و مراحل آزمایش، بررسی سازگاری و دریافت تأییدیههای پزشکی و قانونی را طی کنند. این بازهٔ زمانی ممکن است از شش ماه تا دو سال یا حتی بیشتر طول بکشد. بر مبنای گزارش مرکز دادههای باز ایران، مبلغ تعیینشده برای اهداکنندگان کلیه از آبان ۱۴۰۴ در شهرستانها، ۱۱۰ میلیون و در تهران، ۱۳۳ میلیون تومان بوده است.
با این حال، برخی بیماران به دلیل وخامت وضعیت جسمانی فرصت انتظار طولانی ندارند و مجبورند به صورت شخصی به دنبال اهداکنندهٔ کلیه باشند. در سوی مقابل آنان، نیز افرادی قرار میگیرند که به مشکلات مالی گرفتار شدهاند و پول نیاز دارند.
شرایط این دو گروه زمینه را برای گسترش بازار غیررسمی خریدوفروش اعضای بدن و فعالیت واسطهها فراهم میکند. با این توضیح که واسطهها فقط در کار خرید و فروش کلیه فعالیت ندارند و برای فروش دیگر اعضای بدن نظیر کبد، مغز استخوان، قرنیه و حتی بیضه هم واسطهگری میکنند. هرچند برداشت و پیوند همۀ این اعضا از افراد زنده از نظر پزشکی امکانپذیر نیست.
در نتیجه بازاری شکل میگیرد که سه ضلع دارد؛ ضلع نخست بیمار است، ضلع دوم افرادیاند که مشکل مالی دارند و ضلع سوم نیز دلالهاییاند که از این بازار سود میبرند.
همین سودآوری باعث شده است که تبلیغات خریدوفروش اعضای بدن بدون نگرانی آشکار از پیگرد قانونی، از فضای مجازی گرفته تا دیوار خیابانها دیده شود. جستوجوی کلیدواژه «فروش اعضای بدن» یا «فروش کلیه» در تلگرام و اینستاگرام دهها کانال و صفحه را پیش روی کاربران قرار میدهد که در زمینۀ خریدوفروش اعضای بدن و واسطهگری میان فروشندگان و خریداران فعالیت میکنند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
قیمت کلیه از ۸۰۰ میلیون تومان تا ۳۰ میلیارد تومان
زهرا و همسرش در یکی از همین گروههای تلگرامی برای فروش کلیه پیام میگذارند. آنها با یکدیگر قرار گذاشتهاند که روزی سه بار در چندین گروه پیام بگذارند تا یک مشتری خوب پیدا شوند. قیمت مورد نظر آنان سه میلیارد تومان است، با این حال در پیامها مینویسند: «قیمت توافقی».
قیمت کلیه در کانالهای تلگرامی ثابت نیست. مرور آگهیها نشان میدهد که قیمتهای پیشنهادی از ۸۰۰ میلیون تومان آغاز میشود و در برخی موارد به ۲۰ تا ۳۰ میلیارد تومان نیز میرسد.
با این حال، عبدالحمید کشاورز، رئیس هیأتمدیرۀ انجمن بیماران کلیوی، قیمتهای ۱۵ تا ۲۰ میلیارد تومانی را غیرواقعی خواند و گفت که بالاترین مبلغ پرداختشده برای کلیه تاکنون دو میلیارد تومان بوده است.
آگهیهای فروش اعضای بدن در ایران به کلیه محدود نمیشود و مواردی مانند فروش بخشی از کبد، مغز استخوان، قرنیه و حتی قلب و بیضه را نیز شامل میشود؛ هرچند برداشت و پیوند برخی از این اعضا از افراد زنده امکانپذیر نیست.
بسیاری از این آگهیها با توضیح کوتاهی دربارۀ علت تصمیم به فروش اعضای بدن همراهاند. مشکلات مالی، بدهکاری، ورشکستگی، ناتوانی در پرداخت اجاره خانه، هزینههای درمان و تأمین مخارج خانواده از جمله دلایلیاند که در این آگهیها تکرار میشوند. برخی فروشندگان نیز با اشاره به سن، گروه خونی و وضعیت سلامت خود، برای پیدا کردن خریدار اعلام آمادگی میکنند.
این آگهیها فقط در فضای مجازی دیده نمیشوند. در تهران، خیابان فرهنگ حسینی که به «خیابان کلیه» شهرت یافته، به یکی از مراکز شناختهشدۀ تبلیغات خریدوفروش اعضای بدن تبدیل شده است. این خیابان در مجاورت انجمن خیریۀ حمایت از بیماران کلیوی و مراکز درمانی قرار دارد و دیوارها، درهای ساختمانها و تیر چراغ برقهای آن هم پر از آگهیهایی است که فروشندگان اعضای بدن همراه با شماره تلفنشان منتشر کردهاند.
خبرگزاری ایلنا در گزارشی میدانی که ۲۰ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، از گسترش این آگهیها در خیابانهای فرهنگ حسینی و والینژاد خبر داد. به نوشتۀ این خبرگزاری، تراکم آگهیها در این محدوده به اندازهای است که کمتر نقطهای از دیوارها خالی مانده و برخی از مردم برای پرداخت بدهی، تسویۀ چک یا تأمین هزینههای زندگی، اعضای بدن خود را برای فروش گذاشتهاند.
زهرا و همسرش باید بهزودی برای ادامۀ روند درمان پسرشان به تهران بیایند و او را در بیمارستان «امام خمینی» بستری کنند. آنها با هم قرار گذاشتهاند که اگر تا آن زمان مشتری مناسبی برای کلیه پیدا نکردند، زهرا کنار فرزندشان در بیمارستان بماند و همسرش به خیابان فرهنگ حسینی سر بزند؛ شاید بتواند آنجا خریداری برای کلیهاش پیدا کند.
فروش دلاری اعضای بدن به اتباع کشورهای همسایه
این مسئله که تنگدستی و نیاز مالی باعث میشود فردی برای فروش اعضای بدنش اقدام کند، بهتنهایی غمانگیز و تکاندهنده است، اما عمق آن وقتی بیشتر میشود که فرد به امید پول بیشتر برای فروش عضوی از بدنش به کشورهای خارجی برود یا آن عضو را در داخل ایران به خریدار خارجی به قیمت دلاری بفروشد.
حسین بیگلری، رئیس انجمن حمایت از بیماران کلیوی کرمانشاه، دیماه ۱۴۰۰ در گفتوگو با خبرآنلاین گفته بود که برخی مراجعهکنندگان پس از اطلاع از مبلغ پرداختی برای اهدای کلیه در ایران، اعلام میکنند که برای فروش کلیه به عراق خواهند رفت.
او احتمال داده بود که خریداران عراقی با شناسایی فروشندگان ایرانی، آنها را به عراق دعوت میکنند تا پیوند در آن کشور انجام شود و مبلغ توافقشده را به دلار بپردازند.
روزنامۀ جهان صنعت نیز اردیبهشت ۱۴۰۲ در گزارشی میدانی با عنوان «فروشندگان جان»، از فعالیت واسطههایی خبر داد که فروشندگان ایرانی را به کشورهای همسایه از جمله ترکیه و امارات میفرستادند. بر اساس این گزارش، مبالغ پیشنهادی برای فروش اعضای بدن بین هفت تا ۱۵ هزار دلار بود.
بررسیها نشان میدهد که در کنار این تقاضا، شبکههایی از دلالان فرامرزی نیز شکل گرفتهاند که برای ایجاد ارتباط میان خریداران و فروشندگان فعالیت میکنند. آنها در برخی موارد، هماهنگی سفر، اقامت، آزمایشهای پزشکی، انجام جراحی و انتقال پول را نیز بر عهده میگیرند.
یکی از تازهترین شواهد فعالیت این شبکهها ۲۷ اوت ۲۰۲۶ منتشر شد. خبرگزاری شفقنیوز عراق به نقل از یک منبع امنیتی گزارش داد که نیروهای امنیتی در شهر نجف، اعضای یک شبکۀ خریدوفروش اعضای بدن را بازداشت کردهاند که با واسطههایی در ایران و اربیل ارتباط داشتند.
در گزارشی دیگر که ۲۳ نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، همین خبرگزاری از شناسایی شبکهای در بغداد خبر داد که یکی از واسطههای آن در اهواز و دیگری در اربیل سکونت داشت.
در تحقیق شبکۀ روزنامهنگاری تحقیقی عراق، موسوم به نیریج، جزئیات بیشتری از نحوۀ فعالیت این دلالان منتشر شده است. خبرنگاران این شبکه در ژوییۀ ۲۰۲۵، پس از شناسایی هفت شبکۀ خریدوفروش اعضای بدن، خود را متقاضی فروش کلیه معرفی کردند و با واسطهها وارد مذاکره شدند.
در یکی از این موارد، زنی که خود را «امجنه» معرفی کرده بود، پیشنهاد پرداخت ۱۳ میلیون دینار عراق را مطرح کرد و وعده داد که هزینۀ سفر رفتوبرگشت بغداد به تهران، اقامت و جراحی را تأمین خواهد کرد. او پس از چانهزنی، پیشنهادش را به ۱۵ میلیون دینار افزایش داد و مدعی شد که جراحی در بیمارستان مدرس تهران انجام میشود.
مصطفی الیاسری، مدیر مبارزه با قاچاق انسان و اعضای بدن در سازمان اطلاعات و تحقیقات فدرال عراق، نیز در گفتوگو با خبرنگاران این شبکه اعلام کرد که مبالغ پرداختی به فروشندگان کلیه در معاملات مرتبط با ایران و اقلیم کردستان عراق بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون دینار است، در حالی که دلالان برای فروش همان کلیه به بیماران کشورهای دیگر تا ۵۰ هزار دلار دریافت میکنند.
با وجود انتشار گزارشهای متعدد دربارۀ فروش اعضای بدن ایرانیان به خریداران خارجی، هنوز از تعداد ایرانیانی که سالانه برای این کار به کشورهای دیگر میروند یا از طریق دلالان فرامرزی اعضای بدنشان را میفروشند، آمار قابلاتکایی در دست نیست.
تحقیقات همچنین نشان دادهاند که فروشندگان فقط ایرانیان نیستند و اتباع کشورهای همسایه از جمله عراق را نیز شامل میشوند. اما به طور کلی، آنچه در این میان روشن است، شرایط اقتصادی دشواری است که روزبهروز وخیمتر میشود و بخشی از مردم را به نقطهای میرساند که جز فروش بخشی از جان خود، راه و چارۀ دیگری ندارند.

