دستیابی به توافقی میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران، حتی اگر این توافق تدریجی و مرحله‌به‌مرحله حاصل شود، همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد، اما این به معنای ناممکن بودن آن نیست. تحولات سیاسی و امنیتی و همچنین اظهاراتی که هر دو طرف مطرح می‌کنند، بر ابهامات موجود دربارهٔ وضعیت کنونی افزوده است. این در حالی است که قطر در مقام میانجی‌ همچنان می‌کوشد از افشای جزئیات پیام‌های ردوبدل‌شده و پیشنهادهای مشخص طرفین جلوگیری کند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، روز ۱۲ نوامبر اعلام کرد که کشورش «نیازی به توافق» با تهران ندارد و اگر رهبران کنونی جمهوری اسلامی تا پایان دورهٔ ریاست‌جمهوری او در قدرت بمانند، این برای او  به معنای «شکست» خواهد بود.

اظهارات اخیر ترامپ به این معنا نیست که او رسماً سیاست تغییر رژیم در ایران را در پیش گرفته است؛ سیاستی که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر در آستانهٔ کناره‌گیری اسرائیل، از آن حمایت می‌کند. با این حال، چنین موضعی می‌تواند تردید تهران را دربارهٔ فایدهٔ امتیاز دادن عمیق‌تر کند، آن هم در ازای توافقی که پایان تهدید نظامی را تضمین نمی‌کند که تهران تهدیدی برای موجودیت خود می‌داند.

این مسئله یکی از معضلات پیش روی تلاش‌های میانجی‌گرانه است، به‌ویژه با توجه به بی‌اعتمادی موجود و اعتقاد بخش گسترده‌ای از مقام‌های ایران به اینکه هرگونه مذاکرهٔ جدید با واشنگتن، ناگزیر به سومین حملهٔ نظامی منتهی خواهد شد. از نگاه این گروه، مذاکرات صرفاً پوششی برای یک اقدام نظامی غافلگیرکننده است.

این وضعیت بن‌بست سیاسی کنونی و تداوم محاصرهٔ دریایی و تحریم‌هایی را توضیح می‌دهد که اقتصاد ایران را فلج کرده‌اند. ترامپ اعلام کرده که آماده است این سیاست را مدتی طولانی ادامه دهد. این موضع نشان می‌دهد که واشنگتن در شرایط کنونی عجله‌ای برای دادن امتیازهایی ندارد که آنها را بی‌مورد می‌داند.

این در حالی است که نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همچنان کشتی‌هایی را هدف قرار می‌دهند که از مسیر تعیین‌شده از سوی سپاه عبور نمی‌کنند. در نتیجهٔ این اقدامات، چندین نفتکش آسیب دیده‌اند؛ برخی از آنها با مین‌های دریایی برخورد کرده‌اند و برخی دیگر هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته‌اند.

در طرف ایرانی، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، بر هفت شرطی که تهران اعلام کرده است پافشاری و تأکید کرد که تصمیم‌گیری‌های راهبردی در حوزه‌های حساس، تابع تصمیمات شورای عالی امنیت ملی و تأیید مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، است.

موضع قالیباف، که ریاست تیم مذاکره‌کنندهٔ ایران را بر عهده دارد، با دیدگاه محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، همسوست. این همسویی از وجود جبهه‌ای متحد در میان رهبران حکومت ایران حکایت دارد. بی‌تردید، انسجام این جبهه قدرت و مشروعیتش را از رهبر جمهوری اسلامی می‌گیرد، اگرنه در این مقطع سرنوشت‌ساز از تاریخ ایران، چنین هماهنگی‌ای میان دو چهرهٔ کلیدی نظام شکل نمی‌گرفت.

از سوی دیگر، حسین طائب، رئیس سازمان بسیج، از وجود پیامی از سوی آمریکا پرده برداشت که به گفتهٔ او، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، آن را به مجتبی خامنه‌ای منتقل کرده است. او همچنین اعلام کرد که پس از آن، محسن رضایی پیامی از طرف ایران برای پوتین برده است.

این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که مسکو می‌کوشد نقش میانجی را میان واشنگتن و تهران ایفا کند و امیدوار است از طریق این نقش، در جبههٔ جنگ خود با اوکراین نیز امتیاز و مزیتی به دست آورد.

به رغم پیچیدگی‌های موجود در مسیرهای مختلف مذاکراتی و سیاسی، چه در طرف ایران و چه در طرف آمریکا، تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر متوقف نشده است.

وزارت امور خارجهٔ قطر ۱۰ نوامبر اعلام کرد که پس از دیدارها و گفتگوهای شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر این کشور، با دونالد ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، پیشرفت‌هایی در این زمینه حاصل شده است.

همزمان با تلاش‌های قطر، نشست شش‌جانبه‌ای که روز ۱۰ نوامبر با حضور نمایندگان عربستان سعودی، قطر، فرانسه، آلمان، ایتالیا و بریتانیا در پاریس برگزار شد، چارچوبی برای حمایت از هرگونه تفاهم احتمالی فراهم کرد.

شرکت‌کنندگان در این نشست بر ضرورت دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و برقراری مجدد آزادی و امنیت کشتیرانی در تنگهٔ هرمز، مطابق با قوانین بین‌المللی، تأکید کردند.

در کنار این تلاش‌های دیپلماتیک، مقام‌های عربستان سعودی و چین با هم دیدار کردند. در تاریخ ۱۳ نوامبر، فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجهٔ عربستان سعودی، با ژای جون، فرستادهٔ ویژهٔ چین در امور خاورمیانه، دیدار و گفتگو کرد.

بر اساس بیانیهٔ منتشرشده دربارهٔ این دیدار، دو طرف «آخرین تحولات منطقه، به‌ویژه حملات مستمر شبه‌نظامیان حوثی علیه تأسیسات و اهداف غیرنظامی و همچنین شهروندان در عربستان سعودی و پیامدهای این حملات برای امنیت و ثبات منطقه» را بررسی کردند.

آنها همچنین بر «اهمیت تقویت امنیت انرژی و ثبات بازارهای انرژی و تضمین امنیت آبراه‌های دریایی و آزادی کشتیرانی، به‌ویژه در تنگه‌های هرمز و باب‌المندب، به‌گونه‌ای که جریان روان تجارت جهانی و زنجیره‌های تأمین حفظ شود» تأکید کردند.

تداوم رایزنی‌های عربستان سعودی با قدرت‌های بین‌المللی، در هماهنگی با تلاش‌های میانجی‌گرانهٔ قطر، چشم‌انداز دستیابی به راه‌حل‌های دیپلماتیک را تقویت خواهد کرد و در عین حال، تضمین‌های منطقه‌ای دربرابر ازسرگیری درگیری‌ها علیه کشورهای عربی حوزه خلیج فارس فراهم خواهد کرد.

با این حال، مانع اصلی همچنان تفاوت اهدافی است که واشنگتن و تهران هر یک در مذاکرات دنبال می‌کنند. این اختلاف، یافتن زمینه‌ای مشترک برای رسیدن به یک تفاهم اولیه را دشوار می‌کند؛ تفاهمی که بتواند راه را برای توافقی پایدار در آینده هموار کند.

اما این به آن معنا نیست که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» می‌تواند بی‌پایان ادامه یابد، زیرا توازن شکنندهٔ کنونی دیر یا زود از هم می‌پاشد. این وضعیت یا با توافقی موقت پایان می‌یابد که طرف‌ها را راضی کند یا با جنگی دیگر که هزینه‌های اقتصادی و نظامی سنگین‌تری خواهد داشت و طرف‌ها را ناچار خواهد کرد برای خروج از بحران به راه‌حل دیپلماتیک روی بیاورند.

این احتمال به‌ویژه از آن جهت مطرح است که تاکنون هیچ یک از دو طرف نتوانسته‌اند به نتیجه‌ای قاطع و تعیین‌کننده در میدان نظامی دست یابند.

برگرفته از عرب‌نیوز