اگر مردم سوریه در کنار عربستان سعودی، کویت و دیگر کشورهای حوزهٔ خلیج فارس بایستند، چندان دور از انتظار نخواهد بود، چراکه جمهوری اسلامی ایران سال‌هاست جنگ‌هایش را با تکیه بر گروه‌های مسلح لبنانی، عراقی، افغان و پاکستانی پیش می‌برد. تهران همچنین در این مدت، با اعزام فرماندهان و مشاوران سپاه پاسداران به یمن، حضوری مستقیم در این کشور داشته و جنگجویانی را نیز از کشورهای دیگر به خدمت گرفته است که اکنون دوشادوش حوثی‌ها در کوهستان‌ها و دشت‌های یمن می‌جنگند.

افزون بر ارتش چندملیتی ایران، راهبرد تهران بر پایهٔ تسلط بر نقاط حساس منطقه و واداشتن کشورهای آن به تبعیت از خود است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، هفتهٔ گذشته نوشت که همگان باید طرح هفت‌ماده‌ای جمهوری اسلامی را بپذیرند؛ طرحی که زمینهٔ سلطهٔ تهران را بر پهنه‌ای گسترده از جنوب دریای سرخ تا شمال شرقی دریای مدیترانه، یعنی منطقه‌ای که او از آن با عنوان «غرب آسیا» یاد می‌کند، فراهم می‌کند.

حتی اگر تهدیدهای محسن رضایی را تبلیغاتی و بخشی از جنگ روانی بدانیم، تسلط بر یمن و عراق همچنان از محورهای اصلی راهبرد حکومت ایران برای گسترش نفوذ و قدرت در منطقه است؛ رویکردی که امنیت همهٔ کشورهای پیرامون ایران را تهدید می‌کند.

از این منظر، جنگ یمن را نمی‌توان صرفاً درگیری‌ای داخلی میان یمنی‌ها دانست، بلکه این جنگ بخشی از یک مناقشهٔ گسترده‌تر منطقه‌ای است. در واقع، جنگ‌هایی که جمهوری اسلامی ایران طی سه دههٔ گذشته در منطقه پیش برده، همگی در چارچوب طرحی منسجم و به هم پیوسته بوده‌اند؛ طرحی که تهران با تکیه بر گروه‌های مسلح افغان، پاکستانی و عراقی، در سوریه و عراق دنبال کرده و اکنون در یمن آن را ادامه می‌دهد.

در همین راستا، اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجهٔ سوریه، دربارهٔ احتمال حمایت نظامی کشورش گفت: اگر دمشق تصمیم به استقرار نیرو در خارج از مرزهای سوریه بگیرد، این اقدام را از افکار عمومی پنهان نخواهد کرد.

اولویت‌های دولت سوریه روشن است: تحکیم ثبات، تقویت امنیت و افزایش توان دفاعی کشور در برابر تهدیدهای خارجی. مردم سوریه که از همان نخستین روز پس از سقوط رژیم بشار اسد برای آشتی با جمهوری اسلامی ایران و گشودن فصلی تازه در روابط دو کشور تلاش کردند، به‌خوبی از نگاه خصمانهٔ تهران به خود آگاه‌اند. حکومت ایران هنوز از شوک سقوط رژیم اسد رهایی نیافته است؛ حکومتی که تهران یک دهه برای حفظ آن سرمایه‌گذاری کرد، تمام امکاناتش را به خدمت بقای آن درآورد و برای حمایت از آن در برابر جامعهٔ جهانی ایستاد و در کشتارها و ویرانی‌های بی‌سابقهٔ سوریه شریک شد. سقوط رژیم اسد رخدادی کاملاً دور از انتظار بود، چراکه این حکومت یکی از ستون‌های اصلی راهبرد منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رفت و با فروپاشی آن، دیگر پایگاه‌های نفوذ تهران در منطقه نیز متزلزل شدند.

به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران در آینده برای محاصرهٔ سوریه و تضعیف دمشق تلاش کند تا بار دیگر راهی برای بازگشت به شرق دریای مدیترانه بیابد؛ منطقه‌ای که اکنون حضور تهران در آن به‌شدت محدود شده است. با سقوط رژیم اسد، نفوذ حکومت ایران در بیروت نیز تضعیف شده و جایگاه تهران در موازنهٔ قدرت منطقه‌ای در برابر تل‌آویو و آنکارا بیش از پیش متزلزل شده است.

از همین رو، حملات گستردهٔ جمهوری اسلامی ایران به هشت کشور در غرب خلیج فارس نشان می‌دهد که جنگ دیگر، آن‌گونه که آغاز شده بود، به رویارویی رژيم ایران با آمریکا و اسرائیل محدود نمانده است. تهران در عمل، با خودداری از هدف قرار دادن آمریکا و اسرائیل در واکنش به عملیات آشکار و پنهان آنها، واقعیت تازه را پذیرفته است، اما می‌کوشد با گسترش دامنهٔ جنگ به کشورهای حوزهٔ خلیج فارس، عراق، یمن و حتی فراتر از آن، خسارت‌هایش را جبران کند.

شناخت ماهیت و روند تحول تفکر راهبردی جمهوری اسلامی ایران و مقابله با سیاست‌های آن مستلزم همکاری گستردهٔ کشورهای منطقه برای مهار طرح تازهٔ تهران است. کمتر کسی تصور می‌کرد رژیم ایران شکست در لبنان را بپذیرد، اما سرانجام به این واقعیت تن داده است. تهران برای تأمین بخشی از هزینه‌های حزب‌الله، جز تلاش برای انتقال پنهانی چند میلیون دلار از طریق شبکه‌ای از مسافران، اقدام دیگری نکرده است. شکست در برابر اسرائیل و نابودی پایگاه‌های نفوذ حکومت ایران در دمشق و بیروت تهران را به بازنگری در راهبرد منطقه‌ای خود واداشته است. در محاسبات تازهٔ تهران، اهمیت سوریه دیگر نه در همسایگی با اسرائیل، بلکه در موقعیت جغرافیایی آن در غرب و شمال غربی عراق نهفته است. از این رو، به نظر می‌رسد تهران بکوشد حکومت جدید سوریه را تضعیف کند و بار دیگر گروه‌های افراطی را فعال کند که در دوران اشغال عراق به دست آمریکا سازمان‌دهی و هدایت می‌کرد.

جمهوری اسلامی ایران، در مقام قدرتی منطقه‌ای، در جنگ اخیر چنان آسیب دیده که از بازنگری در محاسبات راهبردی خود ناگزیر شده و دریافته است توان رویارویی با اسرائیل را ندارد. از این رو، پیش‌بینی می‌شود تهران سایر قدرت‌های منطقه را هدف قرار دهد تا ضمن بازیابی جایگاه و بازسازی توانمندی‌های خود، شبکهٔ نیروهای نیابتی و دامنهٔ نفوذش را گسترش دهد و آنها را به اهرمی برای چانه‌زنی با غرب و چین بدل کند.

فاصله گرفتن حکومت ایران از رویارویی با اسرائیل، که همواره آن را رقیب اصلی خود در منطقه دانسته است، نشانهٔ تغییری است که روزبه‌روز آشکارتر می‌شود. این تحول اهمیت همکاری کشورهای منطقه را برای مقابله با تهدیدهای تازه و حفظ امنیت و ثبات دوچندان می‌کند. چنین همکاری‌ای می‌تواند با ایجاد موازنه‌ای تازه در منطقه، تهران را به تجدیدنظر در سیاست‌های توسعه‌طلبانه و تهاجمی‌اش وادارد؛ سیاست‌هایی که از زمان تأسیس جمهوری اسلامی ایران تاکنون بخش جدایی‌ناپذیر راهبرد منطقه‌ای آن بوده‌اند.

برگرفته از الشرق‌الاوسط