خرید گوشت و برنج با اعتبار ماه آینده، پرداخت چندمرحلهای پول دارو و قسطبندی هزینهٔ کفش و لباس به بخشی از زندگی روزمره بسیاری از ایرانیان تبدیل شده است. در اقتصادی که درآمدها دیگر پاسخگوی هزینههای ضروری نیست، خرید اقساطی از خودرو و لوازم خانگی فراتر رفته و حتی به سفره خانوادهها رسیده است. اکنون نگرانی بزرگتر این است که با ادامهٔ تورم و سقوط قدرت خرید، میلیونها ایرانی نهتنها توان خرید نقدی کالاهای ضروری را از دست بدهند، بلکه برای پرداخت اقساط همان کالاهایی که پیشتر مصرف کردهاند، نیز با مشکل مواجه شوند.
آگهیهای گسترده خرید اقساطی و آمار فروش فروشگاهها از افزایش چشمگیر خرید اعتباری مواد غذایی، لوازم بهداشتی و حتی خدماتی مانند دریافت گواهینامه رانندگی حکایت دارد. بر اساس آمارهای منتشرشده، ارزش سفارشهای اقساطی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل از آن، ۱۰۳ درصد افزایش یافت و شمار کاربران دارای اعتبار در سامانههای خرید اقساطی از ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر فراتر رفت؛ روندی که در سال ۱۴۰۵ نیز همچنان با شتاب ادامه دارد.
گسترش خریدهای اقساطی در شرایطی رخ میدهد که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نرخ تورم مهرماه را ۸۳.۵ درصد اعلام کرد. همزمان، روز دوشنبه ۲۵ آبان، قیمت دلار در بازار آزاد تهران بار دیگر به ۲۷۰ هزار و ۲۵۰ تومان رسید؛ افزایشی که میتواند با بالا بردن هزینه واردات، مواد اولیه و تولید، فشار بیشتری بر قیمت کالاها و قدرت خرید خانوارهای ایرانی وارد کند.
وقتی نان و گوشت هم قسطی میشود
تا چند سال پیش، خرید اقساطی عمدتاً برای خودرو، مسکن، لوازم خانگی و کالاهای گرانقیمت استفاده میشد. اکنون فروشگاههای اینترنتی و حتی برخی مغازههای محلی، خرید اعتباری مواد غذایی، پوشاک، لوازم بهداشتی و دیگر اقلام مصرفی را تبلیغ میکنند.
در برخی مناطق تهران، قصابیها نیز به فروش اقساطی گوشت روی آوردهاند. فردین یزدانی، پژوهشگر اقتصادی در گفتوگو با اقتصادنیوز، مهمترین عامل گسترش خرید اقساطی در ایران را نه تمایل مردم به نمایش رفاه، بلکه صرفاً فقر و کمبود نقدینگی دانست.
گسترش این شیوهٔ خرید به کالاهای خوراکی، با خرید اقساطی لوازم خانگی تفاوت مهمی دارد. یخچال یا خودرو پس از پایان اقساط همچنان قابلاستفادهاند، اما مواد غذایی ظرف چند روز مصرف میشود و خانواده باید پیش از تسویهٔ بدهی قبلی، برای خرید خوراک ماه بعد دوباره هزینه کند. در نتیجه خانوادهای که امروز برنج، روغن، گوشت و مرغ را با اعتبار ماه آینده تهیه میکند، ممکن است ماه بعد ناچار شود هم بدهی خریدهای گذشته تسویه کند و هم مواد غذایی موردنیازش را با قیمتهایی بالاتر از قبل بخرد.
حقوقهایی که پیش از واریز خرج شدهاند
یک کارمند ساکن تهران در گفتوگو با ایندیپندنت فارسی، دربارهٔ گسترش زندگی قسطی توضیح داد که بخش عمدهٔ حقوق او و همکارانش در همان هفتهٔ نخست ماه، صرف اجاره خانه و هزینههای ثابت میشود و برای خریدهای روزمره پول چندانی باقی نمیماند.
فروشندگان نیز از تغییر رفتار مشتریان خبر میدهند. به گفتهٔ یکی از فروشندگان لوازم خانگی در حوالی میدان امام حسین تهران، شمار متقاضیان خرید اقساطی چنان افزایش یافته است که فروش نقدی دیگر سهم گذشته را ندارد و مغازهداران برای حفظ مشتری، ناچار به همکاری با شرکتهای اعتباری شدهاند.
این تغییر در بازار خریدهای اینترنتی نیز آشکار است، به طوری که میزان سفارشها در یکی از پایگاههای اینترنتی فروش اقساطی در ایران، از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا اوایل خرداد همان سال ۱۲۵ درصد افزایش یافت.
در همین حال، تبلیغات خرید بدون ضامن، پرداخت در پایان ماه و تسویه چندمرحلهای هم در تابلوهای تبلیغات شهری و برنامههای اینترنتی بهوفور دیده میشود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
مصرف درآمد آینده، آغاز چرخهٔ بدهکاری
محمد امیرپناهی، جامعهشناس و عضو هیأتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با روزنامه دنیای اقتصاد، گسترش خرید اقساطی کالاهای ضروری را نشانهٔ تغییری عمیق در ساختار اقتصادی زندگی خانوارهای ایرانی دانست. به گفتهٔ او، مردم برای تأمین نیازهای روزانه ناچار شدهاند بخشی از درآمد ماههای آینده خود را پیشاپیش مصرف کنند. او از این پدیده با عنوان «مصرف آینده» یاد کرد و افزود خطر اصلی زمانی آشکار میشود که درآمد ماه آینده نیز برای بازپرداخت بدهیها کافی نباشد.
در چنین وضعیتی، خانواده ممکن است برای تسویه یک قسط، از سامانه دیگری اعتبار بگیرد یا برای تأمین خوراک دوباره بدهکار شود. یک اتفاق پیشبینینشده مانند بیماری، بیکاری، افزایش اجاره یا کاهش حقوق میتواند این چرخه را مختل کند و به بحران تبدیل شود. تأخیر در پرداخت اقساط نیز بسته به قرارداد ممکن است جریمه، محدودیت دریافت اعتبار یا پیگیری وصول بدهی را به دنبال داشته باشد.
برای خانوادهای که بخش عمدهٔ حقوقش از قبل تعهد شده است، حتی افزایش جزئی هزینهها میتواند به معنای حذف وعدههای غذایی، تعویق درمان یا قرض گرفتن از بستگان باشد.
عادیسازی فقر زیر نام تابآوری
امیرپناهی هشدار داد که ادامهٔ تورم مزمن میتواند زندگی قسطی را از وضعیتی استثنایی به الگویی عادی برای تأمین معیشت تبدیل کند.
او تأکید کرد جامعهای که از کیفیت تغذیه، درمان، آموزش و اوقات فراغت خود میکاهد و اعضای آن برای تأمین هزینهها به چند شغل روی میآورند، لزوماً جامعهای تابآور نیست.
سمانه گلاب، دیگر پژوهشگر اقتصادی ساکن ایران، نیز خرید اقساطی را نوعی تلاش برای بقا توصیف کرد و یادآور شد که سازگاری اجباری مردم با دشواریهای اقتصادی به معنای رضایت از شرایط موجود نیست.
این هشدارها در شرایطی مطرح میشوند که هزینههای زندگی در ایران همچنان افزایش مییابد و سیاستهای حمایتی دولت جمهوری اسلامی ایران، از جمله کالابرگ، نتوانستهاند فاصلهٔ زیاد میان درآمد و مخارج ضروری خانوارها را پر کنند.
فاجعهٔ بعدی: ناتوانی در پرداخت اقساط موادغذایی
گسترش خرید اقساطی در کوتاهمدت میتواند به خانوادهها فرصت دهد نیازهای ضروری خود را تأمین کنند و به فروشندگان نیز کمک کند مشتریانشان را از دست ندهند، اما اگر این روند با افزایش واقعی دستمزدها و کاهش پایدار تورم همراه نشود، خطر انباشت بدهی خانوارها افزایش خواهد یافت.
در چنین شرایطی، پیامدهای اقتصادی وضعیت جنگی بیش از همه بر دوش مردمی سنگینی میکند که اکنون حتی بابت خرید نان و مواد غذایی ضروری نیز بدهکار شدهاند. ادامهٔ این روند میتواند میلیونها خانواده را در چرخهای از فقر و بدهی گرفتار کند که در آن، نه توان تأمین هزینههای امروز را دارند و نه برای پرداخت اقساط فردایشان درآمدی باقی مانده است.

