زنان ایرانی امروز شاید بیش از هر زمان دیگری، بتوانند با زنان اواخر دورهٔ قاجار احساس نزدیکی کنند؛ زنانی که هنگام حضور در خیابان زیر چادر، چاقچور و روبنده پنهان شده بودند، اما در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه، دگرگونی بزرگی را در پوشش و حضور اجتماعی خود تجربه کردند. آن زنان به‌تدریج چهرهٔ خود را آشکار کردند و زنان ایرانی عصر حاضر موهایشان را، با این حال در هر دو دوره، چادر در کانون تغییرات اجتماعی و سیاسی قرار داشت.

سریال تلویزیونی «بامداد خمار» که ماجرای این رمان معروف را در بستر سال‌های پایانی عهد قاجار روایت می‌کند، فرصتی فراهم کرده است تا بار دیگر به پوشاک زنان آن دوره نگاه کنیم؛ زمانی که پوشاندن چهره در خیابان هنوز برای بخش بزرگی از جامعهٔ شهری هم، هنجاری نیرومند بود.

چادر در ایران برخلاف تصور امروز، همیشه سیاه نبود، شکل ثابتی نداشت و در دوره‌های مختلف معنای اجتماعی یکسانی پیدا نمی‌کرد.

چادری که در «بامداد خمار» می‌بینیم

یکی از پوشش‌های زنان در سریال «بامداد خمار»، چادری بلند و تیره است که با بند، دور کمر ثابت می‌شود. این پوشش در تاریخ لباس ایران، «چادر کمری» نام دارد.

بسیاری این مجموعه پوشش را «چادرچاقچور» می‌نامند، در حالی که «چادر» و «چاقچور» دو قطعهٔ جدا بودند. چادر کمری پارچه‌ای مستطیلی بود که با بند یا بست دور کمر نگه داشته می‌شد و بخش بالایی آن روی سر می‌افتاد، اما چاقچور نوعی جوراب‌شلواری بسیار گشاد بود که زنان زیر چادر می‌پوشیدند.

برای درک تغییر این پوشش و جایگزینی تدریجی آن با چادر چرخی، باید چند قرن به عقب برگردیم.

زنان در دورهٔ صفوی، چگونه برای بیرون رفتن حاضر می‌شدند؟

فرض کنیم زنی مسلمان و شهرنشین از طبقه مرفه در اصفهان یا قزوین می‌خواست از خانه بیرون برود. لباس اندرونی برای حضور در کوچه کافی نبود.

جهانگردانی مانند شاردن از چادرهای سفید بلندی نوشته‌اند که زنان روی سر می‌انداختند و تا نزدیکی زمین می‌رسید. صورت نیز پوشانده می‌شد. روبنده می‌توانست پارچه‌ای سفید باشد که از پیشانی تا پایین صورت امتداد داشت و مقابل چشم‌ها، شکاف یا بخشی برای دیدن تعبیه می‌شد.

پوشاندن پاها نیز اهمیت داشت. شلوارهای بلند و گشاد و انواع ساق‌پوش در ایران شناخته شده بودند. واژهٔ چاقچور، همخانواده با واژهٔ ترکی «چاکشیر» (Çakşır)، در دورهٔ صفوی نیز کاربرد داشت.

چادر، روبنده و پوشش پا هرکدام مسیر تاریخی جداگانه‌ای داشتند، اما در دوره‌های بعد، کنار هم قرار گرفتند و ترکیب شناخته‌شدهٔ لباس بیرونی زنان قاجار را ساختند.

یک زن در اواخر عهد قاجار، چگونه برای بیرون رفتن حاضر می‌شد؟

حالا به تهران سال‌های پایانی قاجار برویم و زنی از خانواده‌ای سنتی و نسبتاً مرفه را که برای خرید، زیارت یا دیدار خویشاوندان آماده می‌شود، از نظر بگذرانیم. او می‌بایست نخست روی لباس معمول خود چاقچور می‌پوشید؛ شلواری گشاد و بلند که در برخی مدل‌ها، پاچه‌های آن به بخش‌هایی شبیه جوراب متصل است. سپس چادر را روی سر می‌انداخت و اگر چادر کمری بود، بندش را دور کمر می‌بست.

مرحلهٔ آخر پوشاندن صورت بود. روبنده می‌توانست سفید و بلند باشد و تنها روزنه یا بخش مشبکی مقابل چشم‌ها داشته باشد. زنانی که مدهای تازه‌تر را دنبال می‌کردند، ممکن بود به‌ جای آن، پیچه‌ای کوچک‌تر بر صورت بگذارند. آنچه باعث می‌شد رهگذران به‌سختی بتوانند چهره، سن یا حتی هویت او را تشخیص دهند.

البته چادرهای آن دوره الزاماً سیاه نبودند و در منابع، از چادرهای سفید، نیلی، سرمه‌ای، بنفش و سیاه یاد شده است. یاکوب ادوارد پولاک، پزشک دربار ناصرالدین‌شاه، نیز به چادرهای آبی نیلی اشاره کرده است.

این پوشش بیش از همه به زنان مسلمان شهرنشین مربوط بود و روبنده و چاقچور سنگین در میان زنان روستایی و ایلیاتی که در کشاورزی، دامداری، بافندگی و دیگر فعالیت‌های اقتصادی مشارکت داشتند، به این اندازه رایج نبود.

چادر چرخی چگونه از اندرونی به خیابان آمد؟

سال‌های پایانی عهد قاجار با دوره‌ای مهم از تحول پوشاک زنان در بسیاری از نقاط جهان، از استانبول و قاهره گرفته تا شهرهای اروپا، که لباس بیرونی زنان تغییر می‌کرد، همزمان بود.

در ایران، نیز انقلاب مشروطه و افزایش حضور زنان در مدارس، انجمن‌ها و فعالیت‌های اجتماعی با تغییر پوشش همراه شد. یکی از این تغییرات هم رواج چادر چرخی بود؛ چادری با برش نیم‌دایره که امروز آن را شکل ساده و شناخته‌شدهٔ چادر ایرانی می‌دانیم.

این چادر پیش‌تر برای نماز یا در اندرونی استفاده می‌شد و زنان هنگام حضور مهمان یا رفت‌وآمد در حیاط و بیرونی نیز ممکن بود این چادرهای سبک و روشن سر کنند، اما برای خیابان چادری دیگر داشتند.

با این حال حتی پیش از مشروطه هم در مناطقی مانند کرمان، خراسان، طبس و سیستان، زنان از چادرهایی با پارچه‌های رنگی و با همین برش برای بیرون رفتن استفاده می‌کردند. آنچه در اواخر قاجار تغییر کرد، رواج بیشتر این الگو در  زنان شهرنشین بود و نمونه‌های تیره و سیاه آن به‌تدریج جای چادرهای کمری را گرفت.

چادری که زمانی نشانهٔ بی‌عفتی شمرده می‌شد

نکتهٔ کمتر شناخته‌شده این است که چادر چرخی که  در جمهوری اسلامی ایران «حجاب برتر» خوانده‌شد، در سال‌های نخست رواج در خیابان، با مخالفت برخی روحانیون روبه‌رو شد.

در رسالهٔ «تذکرةالغافل و ارشادالجاهل»، منسوب به شیخ فضل‌الله نوری، به بیرون رفتن زنان با چادر چرخی اعتراض شده است و نویسنده از مردان می‌خواهد اجازه ندهند زنان خانواده با این پوشش در کوچه حاضر شوند و بر آنچه «لباس عصمت» می‌نامد، تأکید می‌کند. حتی روبنده‌های مد روز هم پسند مردان محافظه‌کار نبود.

حسینقلی‌خان سالور، عمادالسلطنه، در خاطرات سال ۱۲۸۵ خورشیدی خود نوشته است که بسیاری از زنان به‌جای روبنده بلند از پیچه استفاده می‌کنند و بعضی آن را چنان بالا می‌برند که صورتشان دیده می‌شود. او که این تغییر را نمی‌پسندید، تأکید می‌کند که زنان خانواده‌ او اجازهٔ استفاده از پیچه ندارند.

چاقچور نیز آرام‌آرام جایش را به جوراب‌های بلند و پوشش‌های ساده‌تر پا داد. با تغییر شلوارها و رواج جوراب‌های ماشینی، دیگر به پوشیدن شلوارهای گشاد و جوراب‌دار قدیمی زیر چادر نیازی نبود.

پوشاک زنان در سال‌های کشف حجاب

در دورهٔ رضاشاه، روند پوشش زنان وارد مرحله‌ای تازه شد و به خصوص پس از صدور فرمان کشف حجاب در دی‌ماه ۱۳۱۴، زنان ناگهان با پوشش‌هایی مانند پیراهن، کت‌دامن و پالتو مواجه شدند.

با این حال مسئله فقط اجبار به پوشیدن این لباس‌ها نبود. زن‌ها باید می‌دانستند این پوشاک را از کجا تهیه کنند و چه کسی می‌تواند آن‌ها را بدوزد. خیاطان ارمنی و افرادی که با الگوهای اروپایی آشنا بودند، در گسترش لباس‌های تازه نقش داشتند و به این ترتیب، الگوهای اروپایی، پارچه‌های صنعتی و پوشاک آمادهٔ اروپایی ظاهر زنان شهرنشین را در ایران تغییر دادند.

بازگشت چادر چرخی در دورهٔ محمدرضاشاه

با کناره‌گیری رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ و پایان اجبار کشف حجاب، زنان محجبه دوباره توانستند با چادر در خیابان حاضر شوند، اما پوششی که بازگشت، دیگر همان چادر، چاقچور و روبندهٔ اواخر قاجار نبود.

چاقچورهای گشاد و روبنده‌های بلند تا اندازهٔ زیادی کنار رفتند و چادر چرخی با برش نیم‌دایره و لبه‌های آزاد، جایگاهش را تثبیت کرد و کافی بود زن چادر را از جالباسی بردارد، روی سر بیندازد و بیرون برود؛ بدون آنکه صورتش را بپوشاند.

این چادر معمولاً سیاه یا تیره بود، با این حال چادرهای رنگی، چهارخانه و گل‌دار نیز در خانه، هنگام نماز و در برخی شهرها و روستاها برای بیرون رفتن کاربرد داشتند. پارچه‌های چاپی کارخانه‌ای نیز تهیهٔ چادرهای سبک و ارزان را آسان‌تر کردند.

کم‌کم‌ برای بخشی از زنان محجبه در شهرهای بزرگ، به‌ویژه در خانواده‌های سنتی و مذهبی، چادر سیاه چرخی به پوشش بیرونی شناخته‌شده‌تری تبدیل شد.

از چادر چرخی تا حجاب معیار جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی پس از انقلاب ۱۳۵۷ و اجباری کردن حجاب، کوشید تصویر «زن چادری» را به یکی از نمادهای اصلی هویت سیاسی و مذهبی خود تبدیل کند. بااین‌حال، چادر چرخی که از اواخر دوره قاجار رواج یافته بود، همان ویژگی‌هایی را داشت که پیش‌تر مخالفت بخشی از روحانیون سنت‌گرا و مشروعه‌خواه را برانگیخته بود؛ از جمله باز بودن جلوی چادر و امکان نمایان شدن صورت و پوشش زیر آن. این ویژگی‌ها با الگوی پوشش کامل و یکدستی که حکومت تبلیغ می‌کرد، چندان سازگار نبود. در دهه‌های بعد، ترویج و عرضه مدل‌هایی چون چادر عربی، عبایی، لبنانی و چادر ملی گسترش یافت. برخی از این پوشش‌ها با آستین، مچ‌گیر یا جلوی دوخته‌شده، بیشتر به پیراهنی بلند و گشاد شباهت داشتند تا چادر سنتی ایرانی.

سریال‌های تاریخی مانند بامداد خمار این امکان را می‌دهند که برای لحظه‌ای خود را جای شخصیت‌های گذشته بگذاریم و تغییراتی را که امروز بدیهی به نظر می‌رسند، از چشم کسانی ببینیم که برای نخستین بار با آن‌ها روبه‌رو می‌شدند. همان‌طور که کنار گذاشتن حجاب برای بخش بزرگی از زنان امروزی روندی ساده و سریع نبود، در کوچه‌های تهران پس از مشروطه نیز زنانی را می‌بینیم که پیچه و روبنده را تا جایی که می‌شد بالا می‌زدند تا سدی را که میان آن‌ها و اجتماع کشیده شده بود، اندکی کنار بزنند.