«لا بدون الا» عبارتی است که در مجادلات حوزوی، برای توصیف داعیه‌های نیمه‌کاره به کار برده می‌شود. عبارت «صغرای بدون کبری» نیز بیانگر همان مفهوم است؛ مدعی مطالبی را بیان می‌کند، اما پیش از آنکه به نتایج ادعای خود برسد، بحث را می‌بندد.

تازه‌ترین نمونهٔ این روش را در تحلیلی می‌بینیم که مخالفان پادشاهی مشروطه هم در داخل و هم در خارج از ایران به کار می‌برند. یک فرضیه‌ساز «انقلاب دموکرات ملی» می‌گوید پادشاهی و مشروطه در ایران در سال ۱۳۵۷ تمام شد و در منطقهٔ ما (یعنی خاورمیانه) هیچ یک از مللی که سلطنت را کنار گذاشتند، به آن بازنگشتند.

فرضیه‌ساز‌ــ اگر نخواهیم بگوییم فرضیه‌باف‌ــ محترم نمی‌گوید این عدم بازگشت در چه برهه زمانی مسجل است. آیا آنچه تاکنون رخ نداده است، هرگز رخ نخواهد داد؟ اگر پاسخ آری باشد، بحث از چارچوب تحلیل و جدل خارج شده است تا در کائنات غیب‌گویی و پیغمبری قرار گیرد.

از این مهم‌تر، فرضیه‌باف توییتری که ظاهراً اطلاعات خود را از راه هوشواره‌ــ یا هوش مصنوعی‌ــ کسب می‌کند، نمی‌گوید پس از کنار گذاشتن پادشاهی و مشروطیت در کشورهای «منطقهٔ ما» چه رخ داد و آیا آنچه رخ داد، از دید منافع مردم آن کشورها مثبت بود یا منفی.

نخستین مورد «پایان پادشاهی» در دوران معاصر در تاریخ منطقهٔ ما، با سقوط امپراتوری عثمانی شکل گرفت. مهم‌ترین نتیجهٔ این سقوط پیدایش کشور نوبنیادی به نام جمهوری ترکیه بود که در سال ۱۹۲۳ میلادی روی نقشهٔ جغرافیا ظاهر شد. جمهوری نوبنیاد نظام مشروطه‌ای را که در سال‌های پایانی حکومت آل‌عثمان برقرار شده بود، کنار گذاشت و یک دیکتاتوری نظامی با ظاهری «سکولار» و «دموکراتیک» را پی ریخت. نظام تک‌حزبی متکی به نظامیان تا سال ۱۹۵۰ میلادی ادامه داشت. پس از آن، ترکیهٔ نوبنیاد یک دموکراسی نیم‌بند را برای چند سال تجربه کرد، اما آن پرانتز در سال ۱۹۶۰ میلادی با کودتای نظامی سرلشکر جمال گورسل بسته شد و ترکیه بار دیگر زیر حکومت نظامی قرار گرفت.

پس از آن، علی‌رغم این واقعیت که «شورای امنیت ملی» زیر نظارت نظامیان همواره قدرت واقعی را اعمال می‌کرد‌ــ یعنی «دولت عمیق» بود‌ــ ترکیه در سال‌های ۱۹۷۱، ۱۹۸۰ و ۱۹۹۷ نیز کودتای نظامی را تجربه کرد. در سال ۲۰۱۶ نیز یک کودتای ناموفق صورت گرفت که نتیجه‌ای جز تثبیت حکومت خودکامه رجب طیب اردوغان و ریاست مادام‌العمر او نداشت.

دومین کشور نوبنیاد زاده‌شده از خلافت عثمانی، سوریه بود که زیر قیمومیت فرانسه، یکی از امرای خاندان بنی‌هاشم‌ حجاز‌ــ یعنی متحدان بریتانیا‌ــ را به پادشاهی رساند، اما این پادشاهی یک شهاب ثاقب سیاسی بود. پادشاهی که وارداتی به شمار می‌رفت و پیش از رسیدن به مقام خود هرگز سوریه را ندیده بود، ناچار شد چمدان‌ها را ببندد و برود.

خوب اگر از این «صغری» بگذریم، کبرایی که رخ داد، چه بود؟ سوریه بلافاصله زیر یک حکومت نظامی قرار گرفت. آن هم با ارتشی که فرانسه استعماری با بسیج اقلیت مذهبی نُصَیری یا علوی ایجاد کرده بود، اما همان نظام نیز نتوانست کشور را به ثبات برساند. چه رسد به اینکه راه را برای مشارکت مردمی در روند تصمیم‌گیری بگشاید.

نخستین کودتای نظامی سوریه اندکی پس از استقلال آن کشور نوبنیاد صورت گرفت. سرتیپ حسنی الزعیم، یکی از نظامیان مزدور فرانسه، قدرت را به دست گرفت و با دعوت از افسران آلمانی نازی فراری، کوشید تا خود را در نقش «هیتلر عرب» ترسیم کند. الزعیم موفق شد با کمک افسران نازی به‌ویژه والتر راوف یک سازمان پلیس سیاسی به وجود آورد؛ سازمانی که در طی سال‌ها به صورت ستون فقرات نظام شکل گرفت، اما خود الزعیم پس از چند ماه، با کودتای دیگری به رهبری یک سرتیپ دیگر، سامی الحنّاوی، روبه‌رو شد و در زباله‌دان تاریخ فرو رفت.

پروندهٔ نظام ناشی از دو کودتای ۱۹۴۹ میلادی، در سال ۱۹۵۱ با کودتای دیگری به رهبری ادیب شیشکلی بسته شد، اما گروه تازه‌به‌قدرت‌رسیدهٔ شیشکلی نیز پس از کمتر از سه سال، با کودتای دیگر به رهبری هاشم الاتاسی و سلطان الاطرش در سال ۱۹۵۴ به پایان رسید. بین آن دو کودتا، سوریهٔ متزلزل و بی‌ثبات برای کمتر از سه سال، به «جمهوری متحد عربی» به رهبری مصر پیوست، اما اتحاد دروغین مانع از کودتای تازه نشد؛ در ۱۹۶۳ این بار به رهبری صلاح جدید و محمد عمران.

پس از آن، سوریه شاهد چند کودتا در کودتا بود، با ظهور چکمه‌پوشانی که همگی از بطن ارتش استعماری بیرون آمده بودند. امین الحافظ توانست برای سه سال، اسب چموش حکومت سوری را براند؛ این بار با کمک عوامل نقابدار موساد به رهبری الی کوهن. دایرهٔ کودتا پس از کودتا با روی کار آمدن حافظ الاسد، فرماندهٔ نیروی هوایی و تأسیس دودمان حکومتی او بسته شد. چند دهه حکومت آل‌اسد سوریه را به دو جنگ با اسرائیل‌ــ با نتیجه باخت و از دست دادن بلندی‌های جولان‌ــ کشاند. در همان زمان، آل‌اسد یکی از مخوف‌ترین نظام‌های امنیتی را برقرار کردند و کشتارهای دست‌جمعی در حِمص، حَماة و حلب را رقم زدند. در آخرین دههٔ حکومت آل‌اسد، سوریه شاهد یک جنگ داخلی گسترده، آوارگی نیمی از جمعیت و ویرانی ده‌ها شهر و صدها روستای خود بود.

دیدیم که پایان پادشاهی نه برای ترکیه خیرآور بود و نه برای سوریه. در عراق، دیگر کشور نوظهور در ویرانه‌های خلافت اسلامی، نتیجه حتی بدتر بود. عراق نوبنیاد نیز در سال ۱۹۳۱ میلادی صاحب یک پادشاه وارداتی شد و توانست برای نزدیک به ۱۵ سال، از ثباتی نسبی همراه با گشایش اقتصادی بهره‌مند شود، اما عراق نیز از بیماری کودتا مصون نماند. بقایای ارتش استعماری‌ــ که بریتانیا در دوران قیمومیت خود برپا کرده بود‌ــ قدرت را برای خود می‌خواستند.

نخستین کودتای عراق در ۱۹۳۶ میلادی به رهبری سرتیپ بکر صدقی رخ داد و نخستین حرکت کودتاگران اعزام قوا به مناطق کردنشین برای کشتار اکراد بود.

در ۱۹۴۱ میلادی، در جریان جنگ جهانی، این بار نوبت شیعیان بود که زیر پرچم ملی‌گرایی به رهبری رشید عالی گیلانی، کودتای نیم‌بند و کوتاه‌مدتی را رقم بزنند.

در ۱۹۵۸، کودتای دیگری به رهبری سرتیپ عبدالکریم قاسم صورت گرفت که کشتار دسته‌جمعی خانوادهٔ سلطنتی، همراه با ده‌ها رجال سیاسی و اقتصادی دیگر را در پروندهٔ سیاه خود قرار داد، اما از آنجا که کودتا اگر بیماری مزمن شد، همواره عود می‌کند، قاسم نیز در کودتای ۱۹۶۳ به رهبری عبدالاسلام عارف برافکنده و کشته شد. سرتیپ عارف نیز بعد پس از مدتی کوتاه حکومت در متنی از آشوب و فساد و بی‌ثباتی، در یک «تصادف» جان باخت و جای خود را به برادرش عبدالرحمن داد. در ۱۹۶۸، عبدالرحمن‌ــ که برخلاف برادرش طبعی آرام داشت‌ــ در کودتایی که به رهبری سرتیپ احمد حسن البکر با حمایت حزب پان‌عرب «بعث» صورت گرفت، توانست با حفظ جان خود، به آشغالدانی تاریخ برود.

در بیش از سه دهه حکومت نظامی‌ــ‌بعثی، عراق تلخ‌ترین فصول تاریخ معاصر خود را رقم زد. جنگ داخلی و کشتار کردها، از جمله قتل‌عام حلبچه با سلاح شیمیایی، خفه کردن صداهای مخالف، پر کردن زندان‌ها از منتقدان، توسعهٔ ترور و خفقان در همهٔ سطوح زندگی و سرانجام هشت سال جنگ با ایران، اشغال کویت، دو جنگ با ایالات متحده و متفقان آن و سرانجام سقوط نظام بعثی.

در آن سال‌های سیاه، میلیون‌ها عراقی به‌ناچار ترک وطن گفتند. در حالی که یک اقلیت متکی به چند قبیلهٔ سنی عرب کشور را به مثابهٔ غار علی‌بابا غارت می‌کردند.

در شرق ایران، نیز کنار گذاشتن نظام پادشاهی با مشروطیتی که هنوز نهالی نازک بود، افغانستان را در مسیری قرار داد که می‌دانیم. کودتای سردار محمدداوود با حمایت بخشی از نظامیان، سرآغاز یک مسیر شوم بود که به روی کار آمدن دو حزب کمونیست هوادار شوروی و چین انجامید، اما کودتاگران کمونیست پس از کشتار رجال سرشناس نظام پادشاهی، هرگز نتوانستند حداقل ثبات را برقرار کنند و سرانجام اتحاد شوروی را به دخالت نظامی در سرزمینشان کشاندند.

۱۰ سال دخالت نظامی شوروی سرانجام با شکست مسکو به پایان رسید، اما افغانستان هرگز به مسیر ثبات با امید گشایش سیاسی و توسعهٔ اقتصادی بازنگشت. بیش از نیم‌قرن از «بسته شدن پروندهٔ پادشاهی»، به گفتهٔ فرضیه‌باف مذکور در بالا، گذشت اما افغانستان هنوز در حسرت دوران پادشاهی است.

تجربهٔ ایران خودمان نیز ما را به همان نتیجه می‌رساند: پادشاهی مشروطه بهترین نظام برای ورود ملل منطقه به دوران معاصر و حرکت در مسیر گشایش سیاسی و توسعهٔ اقتصادی است.

در «منطقهٔ خودمان»، اردن هاشمی توانست با حفظ نظام پادشاهی، در کنار اسرائیل که کانون بحران و تنش و جنگ بوده است، ثبات نسبی خود را حفظ کند. آن هم در شرایطی که بیش از نیمی از جمعیت اردن فلسطینی‌الاصل هستند. اردن با کودتای نظامی روبه‌رو نشد و ارتشی که انگلستان در دوران قیمومیت خود زیر عنوان «لژیون عرب» ایجاد کرد، پادشاهی را به عنوان نمادی فراحزبی و فراجناحی و عاملی برای حفظ ثبات کشور پذیرفت. بدون پادشاهی، هر رئیس قبیله یا هر نظامی ستاره‌دار ممکن بود اردن را به راهی بکشاند که ترکیه، سوریه، عراق و افغانستان رفتند.

در «منطقهٔ خودمان»، سلطان‌نشین عمان با حفظ نظام پادشاهی، موفق شد با چالش‌های بزرگ روبه‌رو شود، بی‌آنکه استقلال و ثبات خود را از دست بدهد. شورش اباضیه در جبل‌الاخضر، جنگ بر سر واحهٔ بُرَیمی در ۱۹۵۴ میلادی، شورش کمونیستی ظُفار و پیش از آن، سیاست ارتجاعی سلطان سعید بن تیمور مهم‌ترین چالش‌ها بودند.

در همسایگی عمان، پادشاهی عربستان سعودی را داریم که دست‌کم از ۱۹۳۲ میلادی به بعد توانسته است با حفظ ثبات سیاسی، خود را از بحران‌های خانمان‌سوز منطقه دور نگه دارد و در مسیر توسعهٔ اقتصادی و اخیراً حتی گشایش سیاسی و فرهنگی گام بگذارد.

امارات متحدهٔ عربی، قطر و بحرین و پیش از آنان کویت نیز با حفظ نوعی نظام پادشاهی، هم از ثبات سیاسی برخوردار شده‌اند و هم در مسیر توسعهٔ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی قرار گرفته‌اند.

اگر «منطقهٔ خودمان» را در سطح «خاورمیانهٔ بزرگ» در نظر بگیریم، باز خواهیم دید که نظام پادشاهی همواره و همه‌جا بهتر از نظام‌های به‌اصطلاح جمهوری‌ــ غالباً زادهٔ کودتای نظامی‌ــ عمل کرده است. پاکستان با چهار کودتای نظامی، دو جنگ با بلوچ و پَتان و چهار جنگ کوچک و بزرگ با هندوستان، الگوی درخشانی عرضه نمی‌کند.

در آفریقای شمالی، مقایسهٔ مراکش، با نظام پادشاهی مشروطه، با الجزایر و نظام کودتایی آن‌ــ سه کودتا در نیم‌قرن‌ــ عبرت‌آموز است. مراکش نفت و گاز ندارد اما با توسعهٔ اقتصادی و صنعتی، سطح زندگی مردم خود را به حدی رسانده است که الجزایر ثروتمند از نفت و گاز را به حسرت وامی‌دارد. در الجزایر، هنوز حکومت در انحصار حزب واحد‌ــ جبهه آزادی ملی‌ــ و سازمان‌های امنیتی و نظامی است. در حالی که در مراکش، نظام چندحزبی جا افتاده و اخیراً یک خانم سیاستمدار به نخست‌وزیری رسیده است.

تونس البته هرگز نظام پادشاهی را تجربه نکرد و شاید به همین سبب، از گشایش سیاسی و توسعهٔ اقتصادی بهره‌مند نشد. چند دهه حکومت خودکامه حبیب بورقیبه و پس از آن، نظام کودتایی زین‌العابدین بن علی، سرتیپ جاه‌طلب و فاسد، تونس را در نوعی یخبندان تاریخی منجمد کرد.

در لیبی، پایان نظام پادشاهی با کودتای نظامی سرهنگ معمر القذافی پس از چند دهه دیکتاتوری، به جنگ داخلی و تجزیهٔ عملی کشور انجامیده است. رشاد الهونی، روزنامه‌نگار برجسته لیبیایی، می‌گفت: «از روزی که ملک ادریس رفت، حتی یک روز خوش ندیدیم!»

می‌بینیم که «پایان پادشاهی» الزاماً آغازی خوش نبوده و نیست. از این رو، وقتی می‌گوییم «در منطقهٔ ما بازگشتی به پادشاهی رخ نداده است» باید بحث را ادامه دهیم و بگوییم که نتیجهٔ حذف پادشاهی چه بوده است. کلیشه‌های مبتذلی مانند دموکراسی، سکورالیسم، فدرالیسم و حقوق بشر نمی‌تواند حقیقت سهمگین استبداد در لباس مردم‌دوستی را پنهان کند.

از آنجا که بحث ما بر سر «منطقهٔ خودمان» بود، در این مقال، به تجربهٔ ایران نپرداختیم. در هر حال ایران موقعیت استثنایی خود را دارد. پادشاهی ایران را هیچ قدرت قیمومیتی به وجود نیاورد. در کشورهایی که در بالا ذکر شد، ایجاد دولت‌ــ دست‌کم در ظاهر آن‌ــ پیش از ایجاد ملت صورت گرفت. در حالی که در ایران، این ملت بود که شکل گرفت و سپس‌ــ در طی سده‌ها‌ــ دولت به وجود آورد.

سرانجام مسئله‌ای که مطرح است، آیندهٔ ایران است. دشمنان پادشاهی مشروطه خود را هوادار جمهوری معرفی می‌کنند، اما جمهوری موروثی کنونی در تهران را قبول ندارند. با این حال هرگز نگفته‌اند که کدام نوع از ده‌ها نوع جمهوری را می‌خواهند: ترکیه، مصر و پاکستان، با تسلط نظامیان، یا نظام‌های زادهٔ کودتا در سوریه، عراق، الجزایر، تونس و لیبی. یا شاید امارت اسلامی طالبان در افغانستان؟ خدا آن روز را نیاورد!