بحران دارو در ایران در نخستین روزهای شهریورماه وارد مرحله تازه‌ای شده؛ مرحله‌ای که دیگر تنها به نایاب شدن و گرانی چند داروی خاص محدود نیست و کمبود ارز، اختلال در واردات مواد اولیه، افزایش هزینه تولید، بدهی سنگین بیمه‌ها و دشواری انتقال پول، سراسر زنجیره تامین دارو را تحت فشار قرار داده است.

تازه‌ترین هشدار انجمن داروسازان ایران نشان می‌دهد حدود ۸۰۰ قلم دارو اکنون در فهرست کمبود قرار دارند که ده‌ها قلم داروی حیاتی نیز در میان آن‌ها دیده می‌شود. هم‌زمان، هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان، هشدار داد که استفاده از مسیرهای جایگزین برای واردات دارو و مواد اولیه می‌تواند هزینه تامین را تا سه برابر افزایش دهد.

بحران در شرایطی تشدید می‌شود که بخش بزرگی از خانوارهای ایرانی پیش از این نیز زیر فشار افزایش هزینه مسکن، مواد غذایی و دیگر نیازهای روزمره قرار داشتند. برای بیمارانی که به مصرف روزانه و مستمر دارو وابسته‌اند، افزایش چندبرابری قیمت عملا تفاوت چندانی با نایاب شدن دارو ندارد، زیرا دارویی که بیمار توان خرید آن را نداشته باشد، عملا از دسترس او خارج شده است.

ارقام مربوط به تامین ارز نیز ابعاد بحران را نشان می‌دهند. نیاز ارزی دارو و مواد اولیه در سال جاری حدود ۲.۲ میلیارد دلار اعلام شد، اما به گفته احمدی، تاکنون تنها حدود نیمی از این نیاز تامین شده است. از سوی دیگر، حذف ارز ترجیحی از برخی گروه‌های دارویی باعث شده است قیمت مواد اولیه موردنیاز آن‌ها طی چند ماه، بیش از پنج برابر افزایش یابد.

این شرایط ادعای مقام‌های جمهوری اسلامی ایران را درباره خودکفایی گسترده صنعت داروسازی با واقعیت‌های دیگری مقابل یکدیگر قرار داده است. اگرچه نزدیک به ۹۹ درصد داروها از نظر تعداد داخل ایران تولید می‌شوند، بخش قابل‌توجهی از همین تولید داخلی به مواد اولیه، تجهیزات و اقلام واسطه‌ای وارداتی وابسته است. بنابراین بسته شدن مسیرهای انتقال پول یا اختلال در واردات می‌تواند خط تولید کارخانه‌های داخلی را نیز متوقف کند.

جنگ و اختلال در حمل‌ونقل دریایی نیز مشکلات موجود را تشدید کرده است. سازمان غذا و دارو اعلام کرده است که اکنون بخشی از مواد اولیه و دارو از مسیرهای جایگزین تامین می‌شود، اما فعالان صنعت دارو می‌گویند این مسیرها هم طولانی‌تر و هم به‌مراتب گران‌ترند.

یکی از تازه‌ترین نشانه‌های این وضعیت بحران تامین واکسن آنفلوانزا است. هادی احمدی اعلام کرد که برخلاف سال‌های گذشته، واکسن آنفلوانزا امسال به‌موقع در داروخانه‌ها توزیع نمی‌شود و دست‌کم تا مهرماه در دسترس عمومی نخواهد بود.

این در حالی است که زمان مناسب تزریق این واکسن در ایران شهریور تا نیمه نخست مهرماه است. به گفته سخنگوی انجمن داروسازان، تنها تعداد بسیار محدودی واکسن برای افراد مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج، زنان باردار و کادر درمان وارد شده، اما میزان واردات به اندازه‌ای پایین است که عملا نمی‌توان از توزیع عمومی واکسن سخن گفت.

گرانی دارو البته پیش از رسیدن بحران به وضعیت کنونی نیز آغاز شده بود. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، پیش‌تر تایید کرده بود که دوسوم داروهای موجود در ایران از ابتدای سال طی دو مرحله گران شدند. او افزایش قیمت مواد اولیه، تولید و حمل‌ونقل را از دلایل این وضعیت دانست و گفت هزینه حمل برخی محموله‌های دارویی وارداتی از سه هزار دلار به ۳۰ هزار دلار رسیده است.

پیام‌های مردم نیز نشان می‌دهد آثار این بحران مستقیما به روند درمان رسیده است. بیماران در هفته‌های اخیر از نایاب یا کمیاب شدن داروهای اعصاب و روان، قلب، دیابت، پارکینسون، سرطان و حتی برخی داروهای معمولی خبر داده‌اند. برخی نیز گفته‌اند برای یافتن یک دارو ناچارند به چندین داروخانه مراجعه کنند یا آن را با چند برابر قیمت رسمی از بازار آزاد بخرند.

برای نمونه، قیمت یک بسته ۱۰۰ عددی مادوپار، داروی کنترل علائم پارکینسون، بنا بر روایت یکی از مردم، تنها طی حدود دو هفته از دو میلیون و ۸۰۰ هزار تومان به ۱۲ میلیون تومان افزایش یافته است. قیمت برخی داروهای ضدافسردگی نیز طی ماه‌های اخیر چند برابر و نمونه‌های خارجی بسیاری از آن‌ها تقریبا از بازار رسمی ناپدید شده‌اند.

در چنین شرایطی، برخی بیماران از کاهش دوز، تغییر خودسرانه نوع یا قطع دارو خبر داده‌اند. تصمیم‌هایی که به‌ویژه درباره داروهای اعصاب و روان و بیماری‌های مزمن می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

بحران بیمه نیز حلقه دیگری از همین زنجیره است. گزارش‌های دولتی حاکی از آن است که داروخانه‌ها تا پایان تیرماه، حدود ۶۵ هزار میلیارد تومان از بیمه‌ها و سازمان هدفمندی طلب داشتند و حدود هشت هزار میلیارد تومان چک برگشتی در این بخش ثبت شده است. تاخیر بیمه‌ها در پرداخت مطالبات، نقدینگی داروخانه‌ها و شرکت‌های پخش را کاهش داده و در نهایت سهم بیشتری از هزینه درمان را به بیماران منتقل کرده است.

هشدار درباره وضعیت بازار دارو پیش از این نیز بارها مطرح شده بود. سلمان اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت مجلس، در تیرماه اعلام کرد حدود ۵۶۰ قلم دارو در «وضعیت بحرانی» و ۱۸۰ قلم در «وضعیت حاد» قرار دارند. اکنون افزایش شمار اقلام دارای کمبود به حدود ۸۰۰ قلم نشان می‌دهد مشکلات نه‌تنها برطرف نشده‌اند، بلکه در هفته‌های اخیر ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده‌اند.

هم‌زمان ابهام‌ها درباره سرنوشت منابع اختصاص‌یافته به حوزه سلامت نیز ادامه دارد. اعضای کمیسیون بهداشت مجلس پیش‌تر از نامشخص بودن سرنوشت ۷۰۰ میلیون دلار از یک میلیارد دلار برداشت‌شده از صندوق توسعه ملی برای تامین دارو و تجهیزات پزشکی خبر داده بودند.

ترکیب کمبود دارو، سقوط قدرت خرید خانوارها، حصر اقتصادی آمریکا، افزایش هزینه واردات و تولید، بدهی بیمه‌ها، اختلال در مسیرهای تامین و اصرار مقام‌های ارشد نظام ایران بر سیاست‌های جنگ‌طلبانه، اکنون سلامت میلیون‌ها ایرانی را نیز تحت تاثیر قرار داده است.