فاکتورهای رشد یا جی فاکتور (growth factors) که نخستینبار در پی یک کشف برنده جایزه نوبل شناخته شدند، اکنون به یکی از ترکیبات مورد توجه در محصولات ضدپیری تبدیل شدهاند. این پروتئینهای پیامرسان با تحریک فرایندهای ترمیم و بازسازی پوست و تولید کلاژن، عمل میکنند، با این حال متخصصان تاکید دارند که آنها را باید مکمل رتینوئیدها و ضدآفتاب دانست، نه جایگزین این ترکیبات اثباتشده.
در میان محصولات مراقبت از پوست کمتر مادهای میتواند ادعا کند که در پیشینه پیدایش خود، ردپایی از جایزه نوبل دارد. با این حال فاکتورهای رشد (growth factors) در این زمینه استثنا هستند. استنلی کوهن، زیستشیمیدان، در سال ۱۹۶۲ «فاکتور رشد اپیدرمی» یا ئیجیاف (EGF) را کشف کرد؛ دستاوردی که سال ۱۹۸۶ جایزه نوبل را برای او به ارمغان آورد. آنچه او کشف کرد، پروتئینهای پیامرسانیاند که به سلولهای پوست میگویند چه زمانی تقسیم شوند، آسیبها را ترمیم کنند و بافت را از نو بسازند. یعنی دقیقا همان نوع فعالیت سلولی که با افزایش سن، کندتر میشود.
چند دهه بعد، این کشف راه خود را به قفسه فروشگاهها باز کرد و اکنون درست در کنار رتینول و ویتامین سی قرار گرفته، اما پرسش این است که وقتی رتینول موثر و قابلاعتماد وجود دارد، چرا باید برای نگهداری از پوست در حال پیر شدن به سراغ محصولات حاوی فاکتورهای رشد برویم؟ متخصصان پوست درباره اینکه این ترکیبات چه کاری انجام میدهند، آیا بیخطرند و آیا ارزش هزینه کردن دارند یا نه، توضیح دادهاند.
فاکتور رشد چیست؟
دکتر آنا کارپ، متخصص پوست دارای بورد تخصصی در نیویورک، توضیح میدهد: «فاکتورهای رشد پروتئینهاییاند که بهطور طبیعی در بدن وجود دارند و مانند پیامرسان میان سلولها عمل میکنند. آنها را میتوان مدیران پروژه پوست در نظر گرفت که به گیرندههای سطح سلول متصل میشوند و به سلولها میگویند چه کاری انجام دهند: کلاژن بیشتری بسازند، الاستین تولید کنند، آسیبها را ترمیم کنند یا به روند بهبود زخم سرعت ببخشند.»
او میگوید پوست ما بهطور طبیعی این مواد را تولید میکند، اما میزان تولیدشان با افزایش سن بهمیزان قابلتوجهی کاهش مییابد؛ موضوعی که تا حدی توضیح میدهد چرا پوست با گذشت زمان نازکتر و شلتر میشود و دیرتر حالت اولیه خود را بازمییابد. استفاده موضعی از فاکتورهای رشد در اصل تلاشی برای جایگزین کردن این پیامهای ازدسترفته و ترغیب دوباره فیبروبلاستهاــ سلولهای مسئول تولید کلاژنــ به فعالیت بیشتر است.
دکتر مایا توسنی، متخصص پوست دارای بورد تخصصی در اسکاتسدیل آریزونا، میافزاید که فاکتورهای رشد به تشکیل پوست جدید کمک میکنند. او میگوید: «این فرایندها اغلب هنگام ایجاد زخم فعال میشوند. پوست باید بداند مراحل زنجیره ترمیم زخم با چه ترتیبی پیش بروند تا زخم پر شود و سپس با کلاژن و شبکه عروقی مناسب، بسته و پوشانده و از بافت ترمیمشده پشتیبانی شود.»
یک کارآزمایی مهم که نتایج آن در مجله پزشکی نیوانگلند (New England Journal of Medicine) منتشر شد، نشان داد استفاده موضعی از ئیجیاف در تمام بیماران شرکتکننده، بازسازی پوست را سرعت بخشید. مروری در سال ۲۰۲۲ بر ۲۸۱ مطالعه هم تایید کرد که فاکتورهای رشد روند بهبود زخمها و سوختگیها را تسریع میکنند و امکان باقی ماندن جای زخم را کاهش میدهند. به همین دلیل، این مواد در درمانهای پوستی کاربردی تثبیتشده دارند و پس از درمان با لیزر یا جلسات مایکرونیدلینگ (دستگاهی با سوزنهای بسیار ریز که در عمق مشخصی از پوست، سوراخ ایجاد میکند) نیز بسیار استفاده میشود.
انواع فاکتورهای رشد
فاکتورهای رشد متعددی وجود دارند. از جمله ئیجیاف (EGF) یا فاکتور رشد اپیدرمی، افجیئی (FGF) یا فاکتور رشد فیبروبلاستی، پیدیجیاف (PDGF) یا فاکتور رشد مشتق از پلاکت، ویئیجیاف (VEGF) یا فاکتور رشد اندوتلیال عروقی و تیجیاف (TGF) بتا یا فاکتور رشد تغییردهنده بتا
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
هر یک از این فاکتورها در فرایندهایی مانند نوسازی سلولی، تولید کلاژن، تشکیل عروق خونی و بهبود زخم، نقش تا حدودی متفاوتی ایفا میکنند. محصولات مراقبت از پوست معمولا یکی از دو رویکرد را در پیش میگیرند: یا حاوی یک فاکتور رشد منفرد و جداسازیشدهاند، یا ترکیبی از چند فاکتور رشد را در خود دارند که روی برچسب محصول با عنوان «محیط کشت غنیشده با ترشحات سلولی» (Cell-conditioned media) معرفی میشود.
منشأ ترکیبات نیز در فرمولهای مختلف متفاوت است. یکی از دستههای اصلی فاکتورهای رشد با منشأ انسانیاند که از کشت سلولهای انسانی، فیبروبلاستها یا سلولهای بنیادی به دست میآیند و به شکل محیط کشت غنیشده با ترشحات سلولی جمعآوری میشوند. ترکیبات با منشأ انسانی معمولا بیشترین شباهت زیستی را به بدن دارند، زیرا به جای یک پروتئین منفرد، ترکیبی فیزیولوژیک از عوامل مختلف را در اختیار میگذارند و بیشترین دادههای بالینی نیز درباره آنها وجود دارد.
ئیجیاف با منشأ گیاهی یا تولیدشده با روشهای مهندسی زیستی و همچنین انواع مصنوعی یا نوترکیب فاکتورهای رشد منفرد نیز وجود دارند. مهمترین عوامل غلظت، پایداری و برخورداری محصول از مطالعات واقعی و معتبر است. فاکتور رشدی که در انتهای فهرست ترکیبات محصول ذکر شده باشد، تاثیر چندانی ندارد.
مقایسه فاکتورهای رشد با رتینوئیدها و پپتایدها
رتینوئیدها همچنان معیار طلایی محصولات ضدپیری محسوب میشوند، زیرا چندین دهه شواهد نشان میدهد که تولید کلاژن را افزایش میدهند و خطوط ظریف، لکهای پوستی و بافت پوست را بهبود میبخشند. البته اگر عوارض ناخوشایند آغاز مصرف رتینول را تجربه کرده باشید، میدانید که دستیابی به پوست بهتر، بدون دردسر نیست.
فاکتورهای رشد از مسیری کاملا متفاوت عمل میکنند. آنها پیامهای دخیل در ترمیم و بازسازی را فراهم میکنند. به همین دلیل، تقریبا همه افراد، چه مصرفکنندگان باتجربه رتینول و چه کسانی که بهتازگی استفاده از آن را آغاز کردهاند، این ترکیبات را بهخوبی تحمل میکنند. با این حال متخصصان تاکید میکنند که فاکتورهای رشد مکمل یک برنامه مناسب ضدپیری پوستاند نه جایگزینی برای رتینوئیدها، آنتیاکسیدانها یا ضدآفتاب.
دکتر توسنی در مورد پپتایدها، تفاوت روشنی میان این دو گروه قائل میشود. او میگوید: «پپتیدها زنجیرههای کوتاهی از اسید آمینهها هستند که در پیامرسانی نقش دارند. گویی یادداشتی به سلول میرسانند و به آن میگویند چه کاری انجام دهد.» به گفته او، پپتایدها در محصولات پوستی ممکن است پیام آغاز سنتز کلاژن را منتقل کنند، مس راــ که تولید کلاژن و الاستین را تحریک میکندــ به سلولها برسانند یا با تقلید از عملکرد بوتاکس، چین و چروکهای ظریف را کاهش دهند.
در مقابل، فاکتورهای رشد هدایت کلی فرایند را بر عهده دارند. توسنی میگوید: «فاکتورهای رشد بهنوعی تنظیمکننده اصلی ترمیم زخم و بازسازی بافتاند، در حالی که پپتایدها پیامهاییاند که برای آغاز یا توقف بخشی از این زنجیره منتقل میشوند، چیزی شبیه یک تلنگر.»
در نهایت، رتینول است که بخش اصلی کار را انجام میدهد، فاکتورهای رشد فرایند ترمیم را هدایت میکنند و پپتایدها در طول مسیر دستورهای کوچک و مشخصی را منتقل میکنند. لذا هر یک قدرت متفاوتی دارد و در کنار یکدیگر بیشترین تاثیر را ایجاد میکنند.
آیا فاکتورهای رشد بیخطرند؟
پاسخ برای اکثریت قریببهاتفاق افراد، مثبت است. از آنجا که فاکتورهای رشد روی سطح سلول اثر میگذارند و نه درون دیایان آن، از ملایمترین ترکیبات فعال موجود به شمار میروند.
البته به لحاظ نظری نگرانیهایی وجود دارد، زیرا فاکتورهای رشد در مسیرهای سلولی مرتبط با ترمیم پوست و رشد تومورها هم نقش دارند. با این حال، در حال حاضر هیچ شواهد بالینی وجود ندارد که استفاده موضعی از فاکتورهای رشد را با افزایش خطر ابتلا به سرطان پوست یا عود آن مرتبط بداند.
دکتر کارپ این توصیه عملی را مطرح میکند: «من فاکتورهای رشد را روی ضایعات فعال یا مشکوک پوستی استفاده نمیکنم. همچنین اگر سابقه سرطان پوست در خانواده دارید، بهتر است پیش از آغاز مصرف با متخصص پوست مشورت کنید.»
